Ethnicities6

قوم عرب یکی دیگر از اقوام ایرانی است. کشور ایران هیچ وقت همسانی هویتی و نژادی نداشته و از زمان امپراطوری هخامنشیان تا امروز تنوع قومی، زبانی، نژادی و هویتی گسترده‌ای داشته است. از این رو این ذهنیت که اعراب بعد از حضور اسلام در ایران در استان خوزستان و دیگر استان‌های جنوبی ایران سکونت کرده اند، افسانه ای بیش نیست.

قدمت حضور قوم عرب در ایران به پیش از اسلام برمی‌گردد. و بر اساس اسناد معتبر تاریخی، دستکم از زمان ساسانیان اعراب در جنوب و مرکز عراق کنونی و بخش‌هایی از خوزستان زندگی می‌کردند.

قوم عرب ایران در بخش مرکزی و جنوب غربی استان خوزستان استقرار دارند. ساکنان منطقۀ عرب‌نشین خوزستان، از نظر زبان و قومیت، اصالتاً عرب هستند. مردم این قوم بیشتر شیعه‌مذهب‌اند و همچون آذری‌ها، با بخش مرکزی ایران همگونی دارند. قلمرو ناحیۀ عرب‌نشین شیعه‌مذهب به مناطق جنوبی عراق هم گسترش پیدا می‌کند.

در طول تاریخ نمونه هایی از جنبش های استقلال طلبانه در میان قوم عرب وجود داشته است. مثلاً همزمان با پایان جنگ جهانی اول قیامی در این منطقه صورت گرفت که به دلیل پشتیبانی نکردن توده‌های مردم منطقه، با مقاومت دولت مرکزی، شکست خورد و از پای درآمد.

خوزستان در دورۀ گذار سیاسی پس از جنگ جهانی دوم، مانند مناطق کردستان و آذربایجان دچار بحران نیروهای مرکزگریز نشد، ولی در دورۀ گذار سیاسی از رژیم پهلوی به جمهوری اسلامی، گروه‌های قومیت‌گرا در این منطقه تحرکات و فعالیت‌هایی انجام دادند. فعالیت این گروه‌ها بعد از انقلاب را می‌توان در دو مقطع زمانی از ابتدای انقلاب تا جنگ ایران و عراق و دوران بعد از جنگ تقسیم کرد.

بعد از پایان جنگ ایران و عراق، زمینۀ فعالیت‌ گروه‌های قومیت‌گرا میان توده‌های محروم استان خوزستان فراهم شد. بنابراین دو گروه «عرب‌گرای تجزیه‌طلب» و «عرب‌گرای هوادار فدرالیسم» فعال شدند، که اولی مرکزگریز و دومی مرکزگراست. ولی نیروهای مرکزگرا، به دلیل همخوانی مذهبی و تاریخی خوزستان با بخش مرکزی و همچنین تداوم تاریخی اتصال جغرافیایی آن به ایران، از قدرت بسیاری برخوردارند؛ به‌طوری‌که می‌توانند بر نیروهای مرکزگریز غلبه کنند.

علاوه بر خوزستان، بوشهر، هرمزگان و ایلام هم محل سکونت قوم عرب در ایران است. مردم قوم عرب لباس، فرهنگ غذایی، آداب و رسوم، موسیقی و رقص مخصوص به خود را دارند.

گویش عربی خوزستان جزو گویش‌های عراقی-خلیجی محسوب می‌شود. اگرچه بسته به مناطق مختلف استان، تفاوت‌هایی با یکدیگر دارند. در واقع، عرب‌های خوزستان ساکنان بومی آن منطقه هستند که به زبان عربی تکلم می‌کنند. عربی محلی با عربی حجاز تفاوت‌های بسیاری دارد، و بیشتر به عربی محاوره‌ای عراق نزدیک است و تحت تأثیر زبان فارسی و گویش‌های محلی خوزستان قرار گرفته‌ است. آموزش به زبان مادری خواستۀ همیشگی قوم عرب ایران بوده است.

در زمان جنگ ایران و عراق نخستین موج مهاجرت عرب ها به حواشی شهرهای بزرگ انجام گرفت. و خیلی از این مهاجران همچنان در فقر و با حاشیه نشینی زندگی می کنند.

نارضایتی گسترده در بین اعراب ایرانی عوامل مختلفی دارد. اما عنصر مرکزی آن شاید به نزاع تاریخی بین عرب و فارس برگردد، که در پی تحولات تاریخ معاصر ابعاد آن گسترش پیدا کرده است. این بستر در کنار رویارویی ناسیونالیسم عرب و ناسیونالیسم ایرانی در تاریخ معاصر که یکی از نمود‌های آن جدال بر سر نام خلیج فارس است، و برخوردهایی که در برخی موارد رنگ و بوی نژادپرستانه به خود می‌گیرد، باعث شده تا زندگی ایرانیان عرب‌تبار موقعیت سختی پیدا کند.