تاریخچه خط - سه
یکی از دوره هایی که در سیر تحول خط در ایران بررسی می شود دورهٔ میانه است. خط دورۀ میانه به خط پهلوی نیز مشهور است. دورۀ میانه به دوران آغاز پادشاهی اشکانیان تا آغاز اسلام گفته می شود. بعضی از زبانهای این دوره تا قرن سوم هجری یعنی اواسط قرن دهم میلادی رواج داشته است. زبانهایی که حد فاصل بین زبانهای باستانی و زبانهای دورهٔ اخیر ایراناند، زبانهای دورهٔ میانه نامیده میشوند. البته باید اشاره کنم که این حدود زمانی کاملاً تقریبی است.
با توجه به این که از نظر تاریخی دورهٔ زبانهای باستانی با انقراض هخامنشیان در سال سیصد و سی قبل از میلاد به پایان میرسد، و دورهٔ میانه هم از دویست و پنجاه قبل از میلاد، که سرآغاز حکومت اشکانیان است، شروع میشود، فاصلهای نزدیک به صد سال میان این دو دورهٔ تاریخی وجود دارد که به «سالهای تاریک» معروف است. زیرا بعد از بر افتادن هخامنشیان به دست اسکندر، طولی نکشید که اسکندر درگذشت. و سرزمینهای تحت تسلط او میان سردارانش تقسیم شد. و فرمانروایی ایران نصیب یکی از سرداران اسکندر موسوم به «سِلوکوس» شد.
سلوکوس و پیروانش نزدیک به صد سال در ایران حکومت کردند. که در تاریخ ایران به دوران سلوکیها معروف است. مسلم است که به دلیل یونانی بودن فرمانروایان سلوکی، زبان و خط ایرانی کمتر مورد توجه دستگاه حاکم بود. و همین عامل موجب رواج و تأثیر زبان، فرهنگ و هنر یونانی در زبان، فرهنگ و هنر ایرانی گردید. تأثیر خط یونانی در خطوط ایرانی ابداع شده در دورهٔ میانه هم به همین دلیل بود.
از زبان فارسی میانه اسناد زیادی باقی مانده است، سکههای نوشتهدار، کتیبههای روی ظروف، مهرها و سنگهای قیمتی و همچنین کتیبههایی که پادشاهان ساسانی و رجال آن دوران بر سنگ کندهاند. تمام این آثار چه به شکل کتیبه و چه به شکل نسخه به گونههای مختلف خط فارسی میانه یا همان خط پهلوی نوشته شدهاند.
بعد از هجوم اسلام، همین که یکی از ایرانیان زرتشتی به دین اسلام میپیوست، خط پهلوی را بهطور قطع رها میکرد. زیرا این خط نه تنها پرزحمت و سخت بود، بلکه مخلوط با کفر هم بود. به علاوه، تا موقعی که خط پهلوی وسیلۀ مکاتبه بود، نوشتن و حتی خواندن در میان ایرانیان به استثنای موبدان و دبیران، از کارهای سخت و نادر محسوب میشد.
یکی از عیبهای بزرگ خط پهلوی، که خواندن آن را بسیار دشوار میکرد، ترکیب حرفها با یکدیگر بود. که اغلب، صورتی متفاوت با هر دو حرف از آنها حاصل میشد.
در دوران ساسانیان، خط پهلوی خط دینی و اداری حکومت ایران بود. خط پهلوی از دوران اشکانی تا سه قرن بعد از اسلام در سنگ نوشته ها و سکه ها و اسناد معاملات و کتاب ها و رسالات گوناگون کاربرد داشته است. با هجوم اعراب بیابانگرد به ایران و شکست ساسانیان و برافتادن حکومت آنان، خط و کتابت پهلوی به انزوا کشیده شد. و خط و زبان عربی، که زبان قوم فاتح بود، با توجه به نیازهای زمان کم کم جای خط پهلوی را گرفت.
به این ترتیب، بعد از چهار قرن، خط پهلوی در میان اکثر مردم رو به فراموشی گذاشت. به جز معایب عمده ای مثل پیچیدگی و نارسا بودن، وجود کلمات آرامی، عوامل عمدۀ دیگری در نقاط مختلف امپراتوری ایران سبب تغییر خط پهلوی بودند. از جمله اصرار و اجبار عرب ها، اشتیاق ایرانیان نومسلمان، و فراگیری خط و زبان عربی که راهی بود برای شروع خدمت به حکومت های محلی اعراب.
