تاریخچه خط - پنج
سلام. این پنجمین و آخرین اپیزود دربارۀ تاریخ خط در ایران هست. دربارۀ نحوۀ شکل گیری خطی که امروزه در زبان فارسی استفاده می کنیم نظریه های مختلفی وجود دارد. یکی از نظریات این است که این خط شکل تکامل یافتۀ خط عربی است که خود از خط نبطی آمده و ریشۀ آرامی دارد. طبق این نظریه بعد از هجوم اسلام، ایرانیان با ذوق و سلیقۀ خود تغییراتی در آن ایجاد کرده و به عنوان خط فارسی مورد استفاده قرار داده اند.
طبق این نظریه، پس از ظهور و گسترش اسلام توسط اعراب، در ایران و افغانستان برای نوشتن زبان فارسی تنها از خط فارسی استفاده میشود، که مبتنی بر خط عربی است. با اندکی تفاوتهای جزئی و کوچک متناسب با نیازهای زبان فارسی و تفاوتهای آن با زبان عربی. مثلاً استفادهٔ زیاد از نیمفاصله درحالی که متون عربی و صفحه کلید عربی بهطور کامل فاقد نیمفاصله هستند.
اما نظریۀ مخالف این هم وجود دارد که می گوید اعراب تا آنجا که تاریخ گواه است، خط نداشتهاند. و خطی که به عربستان رفته و در زمان پیدایش اسلام نشر یافته است، عربی نیست بلکه زبان عربی به این خط نوشته میشده است. و چون آثار مکتوب در قرون نخستین اسلامی و پس از آن، به زبان عربی نوشته میشد، خطی که با آن زبان عربی ثبت میشد، به نام خط عربی مشهور شد. و به همین راحتی هویت و ریشۀ خط دگرگون شد.
جدا از این اختلاف نظرهایی که دربارۀ ریشۀ خط فارسی کنونی وجود دارد، خط فارسی ویژگی هایی مختص به خود دارد. این خط مزایای بسیاری دارد. یکی از این مزایا این است که کلمهها کوتاهتر نوشته میشوند. به طوری که اگر یک صفحه مطلب فارسی را بخواهیم به خط لاتین بنویسیم تقریباً یک صفحه و نیم جای میگیرد.
در نتیجه خط ما طوری است که در مقایسه با کتابهایی که با حروف لاتین در دنیا چاپ میشوند یک سوم تا یک چهارم صفحه صرفهجویی در مصرف کاغذ در بردارد. از این رو حروفچینی یک کتاب خرج کمتری دارد.
یکی از مسائلی که در سال های اخیر با ورود تکنولوژی به خط فارسی نفوذ کرده است، موضوع تغییر خط فارسی به رومیایی است که مورد بحث بین برخی اساتید صاحب نظر بوده است. برخی اساتید می گویند در یک جامعه که زبان اصلی فارسی است با رشد تکنولوژی و برای برقراری ارتباط اجتماعی از طریق ابزارهای روزآمد، نمی توان از خط فارسی که نوع رایج است بهره برد.
بنابراین از خط رومیایی که به خط لاتین نیز معروف است استفاده می شود، که به آن پینگلیش یا فینگلیش نیز گفته می شود.
یکی از دلایلِ مطرح شدن تغییر خط فارسی این است که واکهای بلند در خط فارسی نشان داده می شوند اما واکهای کوتاه نشان داده نمی شوند. و در خواندن واژه هایی که مانند یکدیگر نوشته می شوند این خط دچار ضعف است.
کارشناسان معتقدند هرچه چهرۀ نوشتاری یک زبان به چهرۀ گفتاری زبان نزدیکتر باشد آن نظام نوشتاری کامل تر است، و انعکاس این زبان توانمندتر است. به هر میزانی که زبان تغییر می کند، گفتار نیز دچار دگرگونی می گردد.
اگر قرار باشد زبان خود را با نوشتار و خط نشان دهد، باید پا به پای هم تغییر کنند و به یکدیگر نزدیک شوند.
اما در این میان برخی از کارشناسان ننوشتن مصوت ها و ابهامات زبان را نه تنها یک نقص نمی دانند. بلکه از آن به عنوان یک ویژگی منحصر به فرد زبان و خط فارسی یاد می کنند. این عده معتقدند این موضوع سرعت نوشتن و انتقال پیام را افزایش می دهد. و همین ابهامات و ایهامات سبب خلق بسیاری از آثار در ادبیات غنی ما شده است. طنز های چندلایه در زبان فارسی قابل قیاس با زبان های دیگر نیست، و این موضوع از همین ایهام ها در خط سرچشمه می گیرد.
