History of Iran 24
امروز دربارۀ یک اتفاق مهم در دوران محمدرضا شاه حرف می زنم. نهضت ملی شدن نفت. این نامی است که بر دورۀ اوجگیری مبارزات مردم ایران، برای ملی کردن صنعت نفت ایران گذاشته شده. دورۀ تاریخی ملی شدن صنعت نفت ایران در هزار و نهصد و پنجاه و یک با تصویب قانون به اوج رسید. و با کودتای سال هزار و نهصد و پنجاه و سه پایان گرفت.
اول خلاصه ای از اتفاق های قبل از ملی شدن صنعت نفت رو می گم.
در سال هزار و نهصد و یک میلادی قراردادی توسط دربار مظفرالدینشاه قاجار و شخصی بریتانیایی به نام ویلیام دارسی به امضا رسید. که به قرارداد دارسی معروف شد. بر پایۀ این قرارداد، ویلیام دارسی امتیاز انحصاری اکتشاف و استخراج نفت در جنوب ایران را بدست آورد. نفت ایران هنگامی اهمیت بیشتری پیدا کرد که دولت انگلستان با خرید سهام دارسی خواست به طور مستقیمتری در این پروژۀ بزرگ مشارکت کند. و پس از آن دولت انگلستان خود مالک بیرقیب منابع نفتی عظیم ایران در بخشهای جنوب و جنوب شرقی شد.
پس از جنگ اول جهانی، انگلستان تصمیم گرفت نفوذ خود را در حوزههای نفتی ایران مستحکمتر کند. و از ورود هر کشور یا شرکت نفتی خارجی به این مناطق ممانعت کرد. با توجه به درآمد ناعادلانه که از کشف و صدور نفت ایران عاید انگلیس میشد، خیلی زود بر محافل داخلی کشور آشکار شد که قرارداد دارسی نمیتواند حقوق اقتصادی دولت ایران را تأمین کند. بنابراین تلاشهایی صورت گرفت تا در این قرارداد تجدیدنظر صورت بگیرد.
در سال هزار و نهصد و سی و سه، و در دورۀ رضا شاه تصمیم گرفته میشود که به قرارداد دارسی پایان داده شود. اما با لغو قرارداد دارسی، دولت ایران نتوانست مالکیت منابع نفتی را در اختیار بگیرد. و با فشار سیاسی و نظامی بریتانیا وادار به پذیرش قرارداد دیگری شد. در این قرارداد شرکت نفت ایران و انگلیس همچنان به اکتشاف و استخراج و فروش منابع نفتی ایران، بدون هیچ الزامی به ارائۀ صورت عملکرد به دولت ایران، ادامه میداد. مدت قرارداد شصت سال تعیین شد.
پس از اشغال ایران توسط انگلیس و شوروی و سپس آمریکا در جنگ جهانی دوم، رقابت استعمارگران بر سر نفت تشدید شد. دولت ایران بعد از مواجهه با تقاضای شرکتهای نفتی هر سه کشور، اعلام کرد که دادن هر گونه امتیاز باید به بعد از جنگ موکول شود، زیرا در زمان حاضر و به دلیل وجود جنگ، وضعیت اقتصادی کشورها روشن نیست. در نتیجه تقاضای هر سه دولت رد شد.
در هزار و نهصد و چهل و شش کارگران نفت جنوب با هدایت شورای متحده مرکزی در خوزستان دست به اعتصاب عمومی زدند. به تحریک شرکت نفت انگلیس و ایران، پلیس و فرمانداری نظامی دست به کشتار عظیمی در میان کارگران زدند.
در نتیجۀ تداوم مبارزه کارگران و پیوستن مردم به جنبش، ملی شدن صنعت نفت ایران در ماه مارس هزار و نهصد و پنجاه و یک محقق شد. با این که در مقابل این مبارزات، کشتارهایی از سوی مخالفان تدارک دیده شد، خللی در ارادۀ مردم به وجود نیامد. ملیشدن صنعت نفت ایران برای انگلیس غیرقابل تحمل بود. ضربات سنگین ناشی از ملی شدن صنعت نفت برای انحصارات نفتی جبرانناپذیر بود. به ویژه که جنبش ملی شدن صنعت نفت ایران نیروی محرکهای برای مردم دیگر کشورهای منطقه برای کسب حقوق خود بود.
دکتر محمد مصدق در مجلس و بیرون از آن، نهضت ملی شدن نفت را هدایت میکرد. و در رأس مبارزات آن قرار داشت.
