History of Iran 17

سلام. رسیدیم به دوران حکومت قاجار. ایل قاجار یکی از ایل های ترک تبار ایران بود. آقا محمدخان، پسر یکی از رؤسای این ایل، پس از شکست آخرین فرمانروای زندیه به قدرت رسید. او حکومت قاجار را تأسیس کرد. و تهران را به پایتختی خود انتخاب کرد. آقا محمدخان مردی تندخو و بی رحم بود. و سرانجام به دست خدمتکارانش کشته شد. پس از او برادرزاده اش فتحعلی شاه، به قدرت رسید.

همان طور که قبلاً گفتم، انقلاب صنعتی موجب توجه کشورهای اروپايی به ديگر مناطق جهان برای کسب منافع اقتصادی شده بود. در زمان حکومت فتحعلی شاه قاجار، فرانسه، انگلستان و روسيه می کوشيدند تا ضمن سلطه بر ايران، مانع نفوذ ديگری بشوند. در نتيجه، ايران عرصهٔ رقابت سياسی، نظامی و اقتصادی آنها شد.

در اين زمان، هند بزرگ ترين مستعمرهٔ انگلستان بود. در ابتدای سلطنت فتحعلی شاه، فرانسه تحت رهبری ناپلئون بُناپارت به شدت با انگلستان و روسيه رقابت داشت. ناپلئون درصدد بود با خارج کردن هند از چنگ انگلستان، ضمن توسعهٔ مستعمرات خود، رقيب خود را نيز ضعيف کند. ايران مناسب ترين راه برای رسيدن فرانسه به هند بود. به همین دلیل، ناپلئون می خواست ٔبا حکومت قاجار رابطۀ دوستانه برقرار کند.

هم زمان، روس ها هم اقدام به پيشروی در خاک ايران کردند. به همین جهت، روسيه دشمن مشترک ايران و فرانسه محسوب می شد. فتحعلی شاه که در مقابله با روسيه ناتوان بود، پيشنهاد دوستی فرانسه را پذيرفت. سرانجام، قراردادی بين ايران و فرانسه بسته شد. بر اساس اين قرارداد، حکومت ايران متعهد شد به فرانسه اجازه دهد از خاک ايران به سوی هندوستان لشکرکشی کند. و فرانسه هم تعهد کرد که تجهيزات نظامی به ايران بدهد. و ايران را در مقابل روسيه ياری کند. اما اندکی بعد، ناپلئون با روسيه پيمان دوستی بست. و به قول های خود عمل نکرد. و حکومت قاجار را در برابر روسيه تنها گذاشت.

ناتوانی فتحعلی شاه و پایبند نبودن ناپلئون به تعهداتش در برابر ايران، فرصت مناسبی برای انگلستان پيش آورد تا نفوذ خود را در ايران افزايش دهد. اين کشور به دو دليل خواهان رابطه با ايران بود: اول، جلوگيری از نفوذ فرانسه و روسيه به هند از طريق ايران. و دوم، در اختيار گرفتن بازارهای ايران.

شاه ايران که درگير جنگ با روسيه بود، تصمیم گرفت دوباره با انگلستان رابطه برقرار کند؛ بنابراين، نمايندگان سياسی و نظامی انگلستان به ايران آمدند. پس از مدت ها بحث و گفت وگو، قراردادی به نام عهدنامۀ مفصل ميان دو کشور به امضا رسيد. طبق اين قرارداد، ايران تعهد کرد که به رقيبان انگلستان اجازه ندهد از خاکش برای حمله به هندوستان استفاده کنند. انگلستان هم پذيرفت که کمک های مالی و نظامی در اختيار ايران قرار دهد. اين قرارداد نيز در عمل نتيجه ای برای ايران نداشت. زيرا انگلستان با روسيه به طور پنهانی روابط دوستانه برقرار کرده بود. و بنابراين، از کمک به ايران خودداری کرد. و آن کشور هم مثل فرانسه به قول خود عمل نکرد. و در پی منافع خود بود.

حملهٔ ارتش روسيه به مرزهای شمالی ایران، مهم ترين مسئلهٔ حکومت قاجار بود. روس ها که از ديرباز به خاک ايران طمع داشتند، در دورهٔ فتحعلی شاه به دليل ناتوانی نظامی و سياسی حکومت ايران، می خواستند اهداف خود را محقق کنند.

روسيه با بهانه کردن تمايل حاکم گرجستان برای پيوستن به روسيه، به قلمرو ايران در قفقاز، یعنی غرب دريای خزر، تجاوز کرد. فتحعلی شاه از فرانسه و انگلستان درخواست کمک کرد، اما نتيجه ای نگرفت. سرانجام، سپاهيان ايران به فرماندهی وليعهد فتحعلی شاه از مقابله با ارتش روسيه عاجز ماندند. و با تشويق انگلستان، بين دو کشور قرارداد صلحی به نام عهدنامۀ گلستان امضا شد. طبق اين قرارداد، ايالت های گرجستان و داغستان و شهرهای باکو و گنجه به روسيه واگذار شد.

شکست از روسيه، ايرانيان را خشمگين کرد. چند سال بعد مردم خواستند مناطق از دست رفته را پس بگیرند. در جنگی که رخ داد، باز هم بر اثر سياست های نادرست حکومت قاجار و پایبند نبودن انگلستان به تعهداتش در برابر ايران، سپاه ايران شکست خورد. نتيجهٔ اين شکست، امضای قرارداد ترکمانچای بود که بر اساس آن، تمام سرزمين های ايران در شمال رود ارس به تصرف روسيه درآمد.