Добредојдовте! Денес имаме нешто посебно за љубителите на класиката, посебно на Достоевски. Ќе се задлабочиме во Злосторство и казна, ама од еден малку поинаков агол ги гледаме извадоците од еден сосема нов превод на Мајкл Р. Кац и плус делови од неговиот вовед.
Интересно е како тој гледа на преведувањето. Да, баш така. Ова е одлична шанса да го видиме ова, па, монументално дело низ две перспективи некако. Не само приказната, ликовите, психологијата, туку и самата уметност.
Ам, предизвиците да се пренесе таква сложена работа на друг јазик. Како се доловува Достоевски на англиски? Можеби и ние ќе разбереме нешто повеќе за оригиналот, така? Токму тоа ни е целта, да ги разгледаме овие материјали, да видиме како преводот се справува со јазикот, спецификите, како ја доловува состојбата на Расколников, тие мокни сцени и секако да пипнеме малку и во тие вечни дебати како таа за епилогот.
Па ајде да почнеме од преведувањето. Кац одма кажува колку е сложен јазикот на Достоевски. Да, нагласува нешто што е стварно клучно. Рускиот на Достоевски не е, па, не е едноставен.
Тоа е богата мешавина, како што вели и Кац, меѓу обичен говорен руски дијалект и оној свечен архаичен старословенски, црковниот јазик. И ова не е само стил, туку е поврзано и со темите длабоко. А како тоа изгледа во самиот текст? Како преведувачот може да го пренесе тоа чувство на различни гласови, тие стилови што се мешаат?
Па, Кац дава супер пример што одма ја покажува поентата. Сцената со Мармеладов во крчмата, знаеш на почетокот на романот. Мармеладов не е само пијаница што се жали. Во еден момент тој зборува со, како да кажам, скоро пророчки тон.
Држи проповед, вели Кац, полна со библиски алузии, цитати од Евангелието. Дури и гласот му се менува. Подсетува на Христос. Замисли го тоа.
Ау. Деградиран човек во валкана крчма зборува со јазикот на Светото Писмо. Тоа стварно ствара, па, неверојатен ефект. Судир на светови, високото и ниското, светото и...
Точно. Трагичното и комичното, сè во еден лик, во еден говор. Тоа е генијалноста, ама и предизвикот за преведувачот. Кац вели дека мора да се долови таа богатija на регистрите, тие нагли промени во тонот, во атмосферата.
Не е само да преведеш зборови, треба да ја пренесеш таа мешавина. Ова е клучно за да се сфати религиозната димензија низ целото дело, сè до епилогот. Да, да, ова стварно поставува високи барања. Добро, ајде сега кон Расколников, главниот лик.
Како ни го претставуваат овие извадоци на почетокот пред да се случи, знаеш, главното? Па, текстот одма не фрла во неговиот внатрешен свет. Го опишуваат како да е во некоја состојба на раздразливост и вознемиреност, како хипохондрија, вели. Многу е изолиран.
Живее во страшна сиромаштија што го смачкува, ама истовремено покажува и некоја чудна рамнодушност кон тоа. Избегнува луѓе, дури и газдарицата. Значи, уште пред делото тој е веќе на работа, а околината, градот Санкт Петербург не е само сценографија, нели? Апсолутно не.
Достоевски е маестор за атмосфера. Таа летна жештина што притиска, смрдејата од крчмите, гужвата по улиците, сето тоа директно влијае на Расколников. Му ги напаѓа веќе растроени нерви, како што пишува. Има интересен контраст што го нагласува и преводот.
Од една страна физички изгледа добро, убав, темни очи, строен, а од друга внатрешниот хаос, таа ментална состојба и одвратността кон светот околу него. И таа мала случка со шапката кога му викаат: „Еј, ти, германски шапкару,“ неговата реакција не е срам, туку страв. Зошто е тоа важно? Е, токму таа реакција кажува многу.
Текстот баш прецизира. Не го обзеде срам, туку сосема поинаква чувство, повеќе налик на страв. Неговата стара износена чудна шапка станува симбол. Симбол на...
На отуѓеноста, секако, ама и на нешто друго. На тој страв што веќе почнува да го јаде одвнатре, уште пред да го смисли планот. Ова не е обичен страв од исмејување. Нешто подлабоко е, предвестник на ужасот.
Нестабилноста му се осеќа од првите страници. Да. Да преминеме кон тие клучни средби што го туркаат натаму. Првата посета кај Алјона Ивановна, заложна чарката.
Преводот дава баш живописен опис. Да, описот е одличен и многу важен. Ситна исушена старица со продорни злобни очиња, мало остро носе, тенкиот врат налик на пилешка нога, излитено крзнено палто. Овој гротескен опис одма ја прави одбивна, скоро нечовечка.
И таа нејзина недоверба кон него одма се гледа. А што се случува во главата на Расколников тогаш за време на таа проба? А тој не е таму само да заложи нешто. Тој веќе гледа, пресметува, забележува детали за станот, за нејзините навики и клучо, дознава дека тие Германците што живееле до неа се селат.
Значи, станот ќи биде поизолиран некое време. И токму тогаш, додека слегува по скалите, му доаѓа мислата: „О Боже, колку е сето ова одвратно! Ако сега толку се плашам, што ќе биде ако стварно го направам тоа?“ Стравот и одвратността се веќе тука, заедно со идејата. А потоа доаѓа Мармеладов.
Во крчмата. Ова изгледа случајно, ама кај Достоевски ретко има случајности, нели? Дали е тој некаков одраз на Расколников или... Многу повеќе е од случаен пијаница.
Мармеладов ги воведува или ги продлабочува централните теми: страдањето, сиромаштијата, вината, потребата за прошка, потребата за сожалување и, секако, религијата. Онаа негова позната реченица: „Секој човек треба да има барем едно место каде што ќе го сожалуваат.“ Тоа одекнува. Неговата приказна, падот, страдањето на Катерина Ивановна и особено жртвата на Соња, ќерка му. Тоа е клучно за контекстот на драмата на Расколников.
И таа мала приказна за Соња што ја кажува Мармеладов е толку впечатлива. Да, кога опишува како Соња му ги дала последните триесет копейки заработени како проститутка за тој да се напие. „Ми ги даде со свои раце последните. Не рече ни збор.
Само ме погледна. Така не се сожалуваат луѓето на земјата, туку на небото.“ Оваа сцена, раскажана преку Мармеладов, ја воведува Соња како симбол на крајно саможртвување, на христијанско сочувство. Го спрема теренот за нејзината улога во искупувањето на Расколников. Значи, средбата е се само не случајна.
Ги поставува морални координати. И тогаш, како шлаг на торта, доаѓа моментот кога Расколников случајно слуша еден разговор на улица. Точно. Слуша дека Лизавета, полусестрата на Алјона, нема да биде дома утредента во седум навечер.
Ја викнале трговците. И пак добиваме детален опис на Лизавета. Висока, несмасната, плашлива девојка од триесет и пет години која сестра ѝ ја третира како робинка. Работи дење и ноќе, грда, со големи стапала, секогаш бремена.
Оваа информација за Расколников е како последен знак од судбината. Го доживува како да нема избор, како некоја сила да го води. Да, баш така го опишува текстот чувството, како да е фатен во запчениците на некоја машинерија. Ова сознание дека старицата ќе биде сама точно во тоа време ја трга последната пречка, последното двоумење.
Чувствува како настаните сами се редат за да го оможнат злосторството и тоа му дозволува, барем привремено, да ја префрли одговорноста на некаква судбина. Пред да стигнеме до самото убиство, има еден интересен момент. Расколников размислува за психологијата на криминалците. Зошто толку лесно ги откриваат?
Неговата теорија. Да, развива теорија дека во моментот на злосторството кај криминалецот се случува некаков помрачување на умот или откажување на волјата и разумот. Овие се заменети, вели тој, со феноменална детска лекомисленост. И тоа баш кога треба најмногу да се пази.
И иронијата е што токму тој станува совршен пример за сопствената теорија. Токму така. Кога доаѓа моментот, телото како да го издава. Рацете му стануваат ужасно слаби.
Чувствува како му трпнат и стануваат дрвени. Едвај ја држи секирата, се плаши да не ја испушти. Главата му се врти и покрај целата подготовка, теоријата, реалноста е хаотична, непредвидлива. Ја убива Алјона, ама потоа неочекувано се појавува Лизавета и во паника ја убива и неа.
Тоа воопшто не го планирал. И каква е реакцијата одма потоа? Чувства триумф. Успеал да пречекори.
Ни најмалку. Наместо триумф го обзема огромен страв кој сè повеќе и повеќе го обзема, посебно по второто убиство. Чувства неподнослива одвратност. Сака само да избега што побрзо.
Свесен е за трагите, за вратата, ама умот му е блокиран. Текстот вели: „Неговото чувство на одвратност растеше со секој момент. За ништо на светот немаше да се врати сега, па дури ни да влезе во таа соба.“ Дури помислува во еден момент на ужас. Можеби е подобро одма да се предаде.
Бегството е исто така неверојатно тензично опишано. Да, Достоевски е мајстор за тоа. Неизвесност. Кога слуша дека некој доаѓа, Кох и Пестряков, и тропа на вратата додека тој е уште внатре, па се крие во тој празниот стан што го реновираат, додека тие зборуваат со куќарот, па кога се слизнува покрај нив по скалите, секој чекор е страв да не го откријат.
Паранојата, отуѓеноста продолжуваат и на улица. И кога конечно се враќа во таа негова дупка од соба, казната веќе почнува. Внатрешна. Токму тоа е суштината кај Достоевски и преводот на Кац, се чини добро ја доловува таа психолошка тортура.
Казната не е нешто што го чека во Сибир. Почнува одма. Го фаќа треска, грозница, заборава да ја заклучи вратата, параноично ја проверува облеката за крв, ги сече ресите од панталоните, ја заборава јамката за секирата под пальтото. Паниката кога ги наоѓа исечените реси и крвавите чорапи што ги пропуштил.
Тогаш си го поставува прашањето: „Што, зарем навистина почнува? Зарем ова е почетокот на казната?“ Значи, не е само стравот да не го откријат. Нешто подлабоко е. Во полиција, за друго нешто, за долг.
Таму чувствува дека не може да комуницира нормално. Извадокот вели дека повеќе не беше во можност да комуницира со овие луѓе. Се создал ѕид меѓу него и другите. Тоа е дел од казната.
А кога случајно почнуваат да зборуваат за убиството на Аљона и Елизабета, тој се онесвестува. Дури и кога се обидува да се ослободи од украдените работи, нема мир. Не, напротив, обидот да ги скрие плинот и чантата под тој камен во напуштениот двор е уште една мачна сцена. Наместо олеснување чувствува само постојана, речиси физичка одвратност.
Злосторството не го ослободило, го заробило во пекол од вина, страв и гадење. Сета оваа внатрешна мака, оваа психолошка тортура неизбежно води до потреба за излез и не носи до една од најмоќните сцени исповетата пред Соња. Зошто баш пред неа? Тоа е клучно прашање.
Оди кај Соња понижената проститутка која живее во беда, ама зрачи со некаква духовна чистота, сила. Можеби инстинктивно чувствува дека само некој што и самиот многу страдал може да го разбере или барем да го поднесе тајната товарот, а нејзината реакција тоа го прави моментот толку силен. Како реагира таа кога ќе и признава? Со длабок ужас, секако, но и со огромно, скоро моментално сожалување, сочувство.
Не го осудува, плаче и го прегрнува. Веднаш го прифаќа неговото страдање како свое и одма му го нуди единствениот пат за спас што таа го знае. Јавно покајание, прифаќањето на казната. Му вели: „Оди веднаш, застани на раскрсница, поклони се, прво бакни ја земјата што си ја осквернавил, па поклони се пред целиот свет и кажи им гласно „Јас сум убиец.“ Тогаш Бог пак ќе ти даде живот.
Тоа е судир на два света, нели? Нејзината интуитивна вера наспроти неговата комплицирана теорија. Апсолутно. Соња нуди пат преку вера, страдање, понизност, враќање кон заедницата, а Расколников, тој сe уште е заплеткан во својата интелектуална гордост, во теоријата.
Се обидува да и објасни, да го рационализира. Вели старицата беше само болест. Сакав да се осмелам и убив. Па додава дали ја убив старицата?
Јас се убив себеси, ѓаволот ја уби, не јас. А потоа и тоа за принципот. Не убив човек, убив принцип, ама не пречекорив. Останав на оваа страна.
Отчајно бара некаква повисока смисла да докаже дека не е обичен криминалец, дека не убил само за пари кои и не ги користи, туку за да ја тестира границата дали е вошка или човек, дали има право да пречекори како Наполеон. Ова борба во него е фасцинантна, а од другата страна го имаме Порфириј Петрович, истражителот. Нивните средби се сосема друг тип на судир. Да, тоа се легендарни сцени, психолошки дуел, игра на мачка и глушец.
Порфириј е брилијантен психолог. Нема цврсти докази, ама интуитивно знае дека е Расколников. Не користи сила, туку суптилни тактики. Го вовлекува во разговори за неговата статија, за обичните и необичните луѓе.
Го провоцира, му поставува стапици, го анализира секој збор, реакција, го разоткрива и лажното признание на Никола и сликарот. Вели дека тоа е обид на некој друг, на Расколников да избегне. И на крајот директно му кажува дека знае. Да, во еден од последните разговори Порфириј отворено му вели „Вие сте ги убиле Родион Романович, вие сте убиецот." Му објаснува дека нема докази за на суд, ама психолошки е сигурен.
Интересно е што и Порфириј на некој начин му нуди пат кон искупување, ама попактичен од оној на Соња. Го советува сам да признае. Така ќе добие помала казна, вели. Прифати го страдањето и искупи се преку него.
Му дава дури неколку дена да размисли. Сака Расколников сам да одлучи. Дури го предупредува да не мисли на самоубиство. Тоа би било несфатливо и смешно.
И сето ова не води до крајот или поточно до епилогот кој Кац го спомнува како дел што често ги збунува читателите. Зошто е контроверзен? Па, контроверзата е во тоа што некои го доживуваат како наметнат, вештачки среќен крај кој не излегува некако органски од целата мрачна атмосфера и психологија претходно. Извадоците од епилогот го покажуваат Раскаљолников во Сибир.
Осум години тешка работа. На почетокот тој сè уште не чувствува вистинско каење за убиството. Повеќе срам и фрустрација што не успеал, што не бил Наполеон и морал да признае. Сè уште е отуѓен и од другите затвореници кои го презираат како безбожник и од Соња која го следела таму.
Но потоа се случува пресврт. Да, епилогот го опишува неговото бавно постепено преобразување. Клучниот момент е покрај брегот на таа широка сибирска река. Соња доаѓа, седнува до него и во еден момент рацете спонтано им се спојуваат.
Текстот вели некаква ненадејна свесност го погоди. Во нивните болни бледи лица веќе сјаеше зората на обновената иднина. Љубовта ги воскресна. И потоа клучната реченица.
Но тука веќе започнува нова приказна, приказната за постепеното обновување на човекот. Животот дојде на местото на теоријата. Звучи како дефинитивен пресврт. Надеж, искупување.
Па зошто тогаш двоумење? Па двоумењето доаѓа од неколку работи. Прво, брзината. Наведувам ненадејноста на таа трансформација после толку страници длабока анализа на неговата гордост, бунт.
Второ, како што не потсетува и Кац во воведот, не смееме да ја заборавиме белешката на Достоевски од тетратките. Крај на романот, Расколников оди да се застрела. Ова сугерира дека авторот барем размислувал и за многу помрачен крај, можеби психолошки поколнгистентен. Значи, Кац со тоа што го истакнува ова, како да ни вели да не го читаме епилогот како единствена вистина.
Токму така, не го отфрла епилогот, ама ја нагласува комплексноста, потенцијалната двосмисленост. Го остава читателот сам да одлучи за значењето, за веродостојноста на преобразбата. Дали е тоа вистинско духовно воскреснување или само почеток на долг неизвесен пат? Дали животот стварно ја победил теоријата засекогаш?
Ова останува едно од големите прашања. Затоа романот е толку траен, провокативен. Навистина фасцинатно. Ова разгледување низ призмата на преводот на Кац ни помогна да ги видиме, па не само јазичните мајстории и психологијата на Расколников од изолација и теорија, преку мачната внатрешна казна до таа сложена борба за искупување, туку и колку е важно како сето тоа се пренесува на друг јазик.
Го видовме и значењето на Мармеладов, Соња, Порфириј во целата таа драма. И не остави со едно прашање, знаеш, за размислување. Прашање што излегува директно од ова што го зборувавме. Имајќи го предвид тој алтернативен, помрачен крај што Достоевски го разгледувал и таа двосмисленост што многумина ја чувствуваат во епилогот.
Можеме ли со сигурност да кажеме дека Расколников наоѓа целосно трајно искупување? Или пак темнината, тој потенцијал за бунт, за сомнеш, секогаш остануваат да демнат некаде под површината, дури и во тие последни редови за нова приказна. И како еден превод, како овој на Кац, успева или се обидува да ја долови токму таа суптилна, трајна неизвесност. Тоа се прашања кои сигурно ќе останат да одекнуваат.
Ви благодариме што не водевте низ оваа длабинска анализа и ви благодариме што бевте со нас.
