69. Eftir fallið

Varla var Ólafur konungur fyrr skilinn við en mögnuð kraftaverk tóku að verða af hans völdum. Þórir hundur, einn banamanna hans, hafði særst á hendi í bardaganum. Hann hafði þá sómatilfinningu að breiða klæði yfir lík Ólafs en þá barst blóð úr konunginum í handarsárið og græddi það óðara.

Ólafur konungur hafði hitt Þorgils bónda á Stiklastöðum fyrir bardagann og beðið hann að taka engan þátt í honum en búa í þess stað um lík sitt, ef hann skyldi nú falla. Þorgils hét því og þegar húmaði fór hann ásamt Grími syni sínum og flutti lík Ólafs í kofa nokkurn. Svo var hús þetta ómerkilegt að Snorri notar um það hið sjaldgæfa orð „kytja“. Þar drógu þeir herklæðin af konungi, þvoðu hann en lögðu síðan fjalir yfir líkið til að fela það. Nú vildi svo til að blindum manni varð reikað inn í kofann í leit að næturskjóli. Hann rak óvart fingur í hálfstorknað blóð sem runnið hafði úr Ólafi konungi. Þegar hann litlu síðar snerti óvart hvarma sína með þessum sama fingri fékk hann fulla sjón. Hann var óspar að segja þessa sögu. Þá virtist fólki sem frá líki konungsins stafaði ljósi. Sú frétt fékk því fljóta fætur að undursamlegir hlutir gerðust fyrir tilstilli Ólafs. Það var ekki síst þess vegna sem þeir Stiklastaðafeðgar fengu af því áhyggju að óvinir Ólafs kynnu að finna líkið og farga því. Hófst nú mikill feluleikur. Feðgarnir fluttu líkið strax um kvöldið út í haga og geymdu þar um nóttina. Þeir smíðuðu með hraði tvær vandaðar trékistur og fylltu aðra af hálmi og grjóti en í hina settu þeir lík Ólafs. Báðar kisturnar báru þeir út á skip. Þeir höfðu grjótkistuna áberandi en Ólafskistuna földu þeir neðan þilja. Síðan sigldu þeir til Niðaróss. Þeir sendu Sigurði biskupi danska orð, að þeir hefðu meðferðis lík Ólafs konungs. Sigurður vissi að þetta lík var eins og tifandi tímasprengja því jarteiknasögurnar af því flögruðu um meðal almennings. Hann bað þá fá sér líkkistuna, lét bera hana um borð í annað skip og því næst róa út á fjörð og sökkva henni. Það sem Sigurður biskup ekki vissi var, að þar sökk grjótkistan en Stiklastaðafeðgar héldu líkkistunni. Þeir reru með hana svo lítið bar á upp eftir ánni Nið ofan fyrir byggðina á þann stað sem heitir svo óvirðulega Saurhlið og földu hana í eyðiskemmu. Þar vöktu þeir yfir henni um nóttina. Morguninn eftir reyndu þeir að koma kistunni af sér í hendur áreiðanlegra manna og Ólafsvina, en fundu enga sem bæði vildu og þorðu. Þeir grófu því lík Ólafs í sandmel ofanvert við kaupanginn og héldu heim til sín. Án trúmennsku þeirra hefði framhaldslíf Ólafs sem dýrlings orðið miklum mun minna og kannski alls ekkert. Þarna í melnum lá nú líkið í jörð um veturinn en umræðan um heilagleik Ólafs og kraftaverkin kringum hann varð stöðugt háværari. Margir hétu á hann og fengu óskir sínar uppfylltar, sumir hlutu heilsubót, aðrir fararheill eða hvaðeina annað. Ýmsir sem höfðu barist gegn Ólafi konungi tóku nú sinnaskiptum.

Knútur ríki hafði gert ungan son sinn, Svein Alfífuson, að konungi yfir Noregi. Með Sveini sendi hann mömmu hans, Alfífu, honum til handleiðslu varðandi landstjórnina. Norðmönnum fannst þau vera útlendingar – þeir virðast hafa haft töluverða þjóðerniskennd á þessum tímum, þrátt fyrir að ýmsir nútímafræðimenn telji að sú tilfinning hafi ekki orðið til fyrr en á nítjándu öld. Norðmenn höfðu vonað að Knútur setti innlendan mann yfir landið og urðu svekktir og reiðir þegar það brást. Vonsviknastur allra varð höfðingi að nafni Einar þambarskelfir sem taldi sig hafa loforð Knúts fyrir embættinu. Norðmönnum líkaði upp til hópa illa við stjórnarhætti Sveins en sýnu verst líkaði þeim þó við mömmu hans, Alfífu, sem þeir kenndu um allt illt. Almenn ólund út í þau mæðgin fór hraðvaxandi eftir fall Ólafs. Þar kom að Sigurði biskupi danska var ekki lengur vært í Noregi og hann hörfaði til Englands.

Sumarið 1031 sendu þeir menn í Niðarósi sem vissu hvar lík Ólafs var niðurkomið eftir Grímkatli biskupi. Hann hafði orðið eftir í Upplöndum þegar konungur fór til Garðaríkis forðum. Grímkell kom norður í Þrændalög, yfirheyrði vitni um jarteiknir og undursamlega viðburði sem raktir voru til Ólafs. Hann fékk síðan Einar þambarskelfi í lið með sér til að fá leyfi Sveins konungs til að taka líkama Ólafs úr jörðu og kanna hvort líkið bæri merki helgra manna. Sveinn konungur var nógu bláeygður til að veita leyfið og var ásamt Alfífu móður sinni viðstaddur þann 3. ágúst 1031 þegar kistan var grafin upp úr melnum. Það var því léttara verk sem óþreyjufull kistan hafði af sjálfsdáðum lyft sér áleiðis upp úr gröfinni, en slíkt er ekki óalgengt með kistur helgra manna. Ekki sá á kistunni að hún hefði legið árlangt í jörð heldur var hún eins og nýsmíðuð. Þegar henni var lokið upp var allt samkvæmt bókinni í dýrlingafræðum. Upp af líkinu steig ekki nálykt heldur dýrlegur en kunnuglegur ilmur, hinn áðurnefndi odor aromaticus. Þannig lykta helgir menn. Andlit konungs var rjótt og frísklegt eins og hann hefði fengið sér stutta kríu en ekki verið dauður í heilt ár. Það er annað einkenni helgra manna að þeir rotna seint eftir dauðann eða alls ekki. Ástæða þessa mun vera sú, að það eru syndir manna sem valda hrörnun þeirra og síðan rotnun: syndlaus maður á ekki að rotna og fræðilega séð ætti hann varla að deyja. Þetta er líka skýringin á því af hverju fyrstu kynslóðir manna á jörðinni urðu svo firna gamlar sem Biblían greinir; Adam 930 ára, Enok 905 ára og svo framvegis. Svo var tilveran frumstæð á fyrstu árum heimsins og tækifærin til þess að syndga takmörkuð samanborið við það sem síðar varð og nú er. Auk alls þessa vakti það athygli skoðunarmanna í Niðarósi þennan dag, að hár og neglur höfðu vaxið á líkinu rétt eins og það væri lífs en ekki liðið. Þetta gera neglur og hár venjulegra líkama ekki eftir dauðann þó stundum sýnist svo þegar holdið tekur að skreppa saman og visna.

Efasemdamanneskjan í hópnum var konungsmóðirin Alfífa. Hún gegndi raunar því hlutverki sem kallað er advocatus diaboli, eða málsvari myrkrahöfðingjans, en hann á að tína til alla hugsanlega meinbugi áður en maður er lýstur helgur. Hún tók svo til orða: „Furðu seint fúna menn í sandinum. Ekki myndi svo vera, ef hann hefði í moldu legið.“[1] Til að mæta þessum úrtölum með haldbærum rökum klippti nú biskup það hárið af sem hafði bæst við frá því Ólafur dó og var það mikið. Alfífa sagði þá sem svo, að hárvöxturinn sannaði svo sem ekki neitt einn og sér, en fallast mætti á að þetta síðsprottna hár væri vísbending um helgi Ólafs ef það reyndist óbrennanlegt. Grímkell kveikti óðara eld, blessaði hann og setti síðan hárið í logana en það vildi ekki brenna. Alfífa lét sig ekki og sagði að þetta væri því að kenna að biskup hefði blessað eldinn; óblessaður eldur hefði brennt hárið eins og skot. Þá nenntu viðstaddir ekki að hlusta lengur á suðið í Alfífu og báðu hana að þegja. Biskupinn og Sveinn konungur, að ekki sé talað um almannaróm, voru sammála um að Ólafur væri sannheilagur maður, enda studdu mörg jarteikn þá skoðun; klukkur hringdu sjálfkrafa af himneskum kröftum yfir kistunni og kerti tendruðust af heilögum eldi án þess að manna hendur kæmu þar að.

Kistan var nú flutt til Klemensarkirkju í Niðarósi sem Ólafur helgi hafði sjálfur látið reisa. Þess má geta, að fornleifafræðingar fundu grunn þessarar kirkju sumarið 2017 en það hafði skolast til hvar hún hafði staðið. Þessi flutningur líks til kirkju nefnist translatio, eða skrínlagning. Með því verða líkamsleifarnar að helgum dómi. Með undursamlegum hætti er þá sál hins helga manns stödd í þessum líkamsleifunum á jörðu niðri en samtímis þó hjá Guði á himnum, honum til styrktar og ráðuneytis. Milli þessara sálarparta er afar greitt og hnökralaust samband sem skýrir hve vel er tekið í bænir og áheit sem færð eru fram við hinn helga dóm. Seinna var kistan færð, fyrst í Ólafskirkju og þá í Maríukirkju, þegar sú kirkja var fullsmíðuð í tíð Magnúsar góða og Haraldar harðráða. Enn síðar reis dómkirkjan mikla í Þrándheimi á melnum þar sem Ólafur var fyrst grafinn í jörð.

Grímkell biskup tók að sér að klippa hár og neglur Ólafs framan af en síðar tók við því starfi Magnús konungur góði, sonur Ólafs. Hann lét einnig gera veglegt skrín utan um helgan dóm föður síns. Skrínið var á stærð við líkkistu með stétt undir og burst á lokinu, en hleri var á hliðinni sem lék á lömum og var læstur með lykli.

Það er af stjórnmálum í Noregi á næstu árum að segja, að Sveinn konungur varð æ óvinsælli en tiltrú almennings á helgi Ólafs konungs fór ört vaxandi. Kirkjunnar menn og almenningur settu það ekki fyrir sig þótt Ólafur hefði fallið í stríði við kristna menn í löglausri valdaránstilraun. Norðmönnum fannst Knútur ríki hafa svikið loforð með því að gera útlendan og þar á ofan jafn liðónýtan mann sem Sveinn var að Noregskonungi. Þegar svo Knútur dó árið 1035 úti á Englandi var ekkert augljóst konungsefni meðal norskra höfðingja, svo þeir sóttu Magnús, son Ólafs Haraldssonar, austur í Garðaríki. Þar hafði hann verið skilinn eftir í umsjá furstahjónanna Jarisleifs og Ingigerðar. Hann varð fyrirstöðulítið Noregskóngur ellefu ára gamall og var nefndur Magnús góði. Sveinn konungur gerði máttleysislega tilraun til að safna liði gegn honum en þar eð fáir nenntu að berjast með honum lámaðist hann suður til Danmerkur og bollokaði hjá bróður sínum eftir það.

[1] Heimskringla. Ólafs saga helga. 244. kafli.