تاریخچه خط - دو

سلام. این دومین قسمت از مجموعۀ تاریخ خط در ایران هست.

عده ای از پژوهندگان مشرق زمین و باستان شناسان معتقدند که چون خط میخی در مکاتبات عادی هخامنشیان مشکل بوده، به جای آن خط آرامی میان مردم به کار می رفته است. این نظریه با توجه به رواجی که خط آرامی در آن عهد در آسیا داشته قابل قبول است. و شواهد گواهی می دهند که این خط و زبان در دورۀ هخامنشیان در ایران متداول بوده. و زبان پارسی باستان را هم به خط آرامی می نوشته اند.

به این ترتیب به تدریج خط میخی در زمان اشکانیان منسوخ شد. و خط آرامی جای آن را گرفت. قدیمی ترین کتیبۀ میخی، یادگار کورش کبیر در قرن ششم قبل از میلاد، و تازه ترین آن ها کتیبۀ اردشیر سوم مربوط به زمان اندکی قبل از حملۀ اسکندر به دست آمده است.

خط پهلوی اشکانی نام یک دستهٔ کلی از خط ‌هایی است که برای نوشتن زبان های فارسی میانه به کار می‌رفته‌اند. تمام این خط‌ها ریشه در خط آرامی دارند. و مانند آرامی از راست به چپ نوشته می‌شده‌اند. خط رسمی دوران ساسانی، خط پهلوی بوده‌ است. این خط از ویرایش خط پارتی ایجاد شده ‌است.

همان طور که قبلاً گفتم خط اوستایی هم از صورت ایرانی شدۀ خط آرامی پدید آمد. پیش از تدوین کتاب اوستا، روحانیون دین زرتشتی آن را حفظ می کردند و به یاد می سپرده اند. چون کتاب اوستا که به زبان قدیمی مشرق ایران بود صدها سال خط مخصوص به خود نداشته، در اواسط دورۀ اشکانی تصمیم گرفتند که باقیماندۀ اوستا را بنویسند.

ظاهراً در آن زمان خطی برای کتابت اوستا که برای نشان دادن جزئیات صداها کافی باشد نداشتند. ضمن تدوین اوستا و تحریر آن، متوجه شده بودند که خط پهلوی برای نوشتن و تلفظ صحیح اوستا خالی از اشکال نیست. و آن طور که باید مطالب اوستا را با تلفظ حروف پهلوی نمی توان ادا کرد. پس به ناچار از این کار منصرف شدند.

به همین جهت بزرگان دین زرتشت در زمان شاپور دوم برای ضبط دقیق سرودهای دینی از خط پهلوی خطی به وجود آوردند به نام دین دبیره به معنی خط دینی یا همان خط اوستایی که برای نوشتن باقیماندۀ اوستا به کار بردند. و در نتیجه این کتاب تا امروز به جا مانده است. زبان شناسان معتقدند خط اوستایی از کامل ترین خطوط و مظهر یک خط کاملاً الفبایی است که تا کنون بشر اختراع کرده. به طوری که می توان تمام زبان های متداول و معمول امروزۀ دنیا را با این خط نوشت.

کلماتی که با این خط نوشته شوند درست با همان تلفظ اصلی خود خوانده می شوند، و صورت تلفظى آن ها به همان صدای اصلی خود محفوظ می ماند. بر خلاف الفبای پهلوی یا بعضی الفباهای امروزی که از الفبای لاتین گرفته شده، و از این امتیاز بی بهره اند.

الفبای اوستایی دارای چهل و چهار علامت است، که به طور منفصل و جدا از هم و از راست به چپ نوشته می شوند. و چون اِعراب هم داخل كلمات و حروف آن است، خواندن و نوشتن آن را بسیار آسان کرده است. به طوری که اگر کسی الفبای آن را بداند، می تواند خط اوستایی را به راحتی بخواند.

این خط نه مانند خط فارسی کنونی در نوشتن واج‌های صدادار بی‌تفاوت است، و نه مانند خط لاتین برای نوشتن برخی از واج‌ها مانند kh خ، ch چ، gh ق و sh ش در انگلیسی نیاز به کنار هم‌ چینیِ چند حرف دارد. این الفبا برای هر یک از آواهای اوستایی یک نشانه دارد.

ادامۀ سیر تحول خط در ایران رو در اپیزود بعدی میگم.