1. هنر تجسمی معاصر ایران Contemporary Visual Art of Iran (1)

مجری: در هنر تجسمی معاصر ایران چه می بینیم؟ این هنر برای کیست؟ آیا حراج های سال های اخیر با مبالغ هنگفت برای آثار ایرانی نشانۀ جهانی شدن این هنر است؟

سلام. هنر تجسمی معاصر از نقاشی و مجسمه سازی فراتر رفته و چنان تنوعی یافته که حتی تعریف هنر را هم با دشواری مواجه کرده. نگاهی به یکی از نشریات اینترنتی که نمایشگاه های جاری در لندن را معرفی می کند کافی است تا این تنوع را دریابیم. به جز دو نمایشگاه در انگلیس که یکی به نقاشی های ویلیام بلیک هنرمند رمانتیک بریتانیایی و دیگری به مرور کاباره های مورد علاقۀ هنرمندان قرن بیست اختصاص یافته، بقیۀ این لیست را می توان در ردیف هنر تجسمی معاصر قرار داد. و این ترکیب گویاست، نشانۀ آن که گالری ها و موزه ها به تسخیر هنری در آمده که دریافت مفهومش برای مخاطب معمولی دشوار است. اما در حوزۀ هنر تجسمی معاصر ایرانی چه خبر است؟ آثاری که در ایران آفریده می شود یا توسط ایرانی ها در خارج آفریده می شود چه مخاطبی دارد؟ یک جستجوی اینترنتی با درج هنر تجسمی معاصر ایران به زبان انگلیسی در گوگل این صفحه و این آثار را در صدر آدرس های دیگر به ما نشان می دهد. آیا می توان با نگاهی به آثار این چنینی که در نمایشگاه ها و حراج های هنری با استقبال مواجه می شود از جهانی شدن هنر تجسمی حال حاضر ایران صحبت کرد؟ آیا هنر ایرانی به گونۀ خاص و با اهدافی خاص گزینش می شود و در انظار جهانی قرار می گیرد؟ آیا پذیرش جهانی به شکل مبالغ هنگفت برای آثار ایرانی نشانه ای از پیشرفت در هنر یا ارائۀ هنر ایرانی در جهان است؟ این موضوع را با مهمان های این هفته در میان می گذاریم.

رز عیسی، عرضه کنندۀ آثار هنر تجسمی معاصر ایرانی در گالری های مختلف دنیاست و کتابی هم با روئین پاکباز دربارۀ هنر تجسمی معاصر ایران نوشته و سلمان متین فر، مدیر گالری آب انبار از گالری های مطرح ایرانی در تهران است. خیلی خوش آمدید.

عیسی: مرسی.

مجری: خانم عیسی، شما وضعیت حال حاضر هنرهای تجسمی معاصر ایرانی رو چطور می بینید؟ چطوری ارزیابیش می کنید؟

ببینید، یک فرقی هست بین حال حاضر و معاصر. وقتی می گن هنرهای معاصر می تونه تا شصت سال باشه. در این شصت سال اخیر دوره ها خیلی تغییر کرد. دوره هایی بود مثلاً دورۀ زنده رودی خیلی فرق می کنه با دورۀ شادی غدیریان یا فرهاد مشیری یا حالا. هر ده سال می شه گفت ربطی به اقتصاد داره، ربطی به سفر داره، ربطی به توجه سیاسی و اجتماعی مردم دنیا داره به ایران و خود ایرانی ها به خودشون. مثلاً ده سال پیش مطمئنم گالری های زیادی تو ایران نبود. در صورتی که حالا تقریباً سیصد تا گالری در تهران وجود داره. خیلی سخته من به شما بگم چه آرتیست های جدیدی حالا وجود دارن تو ایران. چون که هر بار می رم اونجا بیشتر وقتمون تو راهیم. تا برسیم به یه گالری نمایشگاه ها تموم شده و کارها رو نمی شه دید.

مجری: شما اخیراً گفتید هنر تجسمی معاصر ایران پیشرفت کرده. منظورتون هنری هست که در حال حاضر ارائه می شه، تولید می شه، منظورتون از پیشرفت چیه؟ پیشرفت... همیشه هنرمندان وجود داشتند، پیشرفت از...به معنای معرفی کردن این کارها. چون که از زمان اینترنت که حالا باز شده، شما مثلاً راجع به کتاب باربیکان من صحبت کردید، من مسئولیتش رو خودم می گیرم چون بیچاره آقای روئین پاکباز بیشترش چند تا بیوگرافی برام درست کرد ولی هنرمندانی که انتخاب کردم مسئولیتش رو خودم می گیرم. اون موقع اینترنت زیاد نبود، مثلاً آرتیست ها نمی تونستن برای خودشون وبسایت درست کنن، خودشون رو معرفی کنن و یه نمایشگاهی دارن مردم بتونن باهاشون تماس بگیرن و اینا. از اون موقع خیلی فرق کرده. کسی که مثلاً در اروپا می گه من می خوام با آرتیست های ایرانی آشنا بشم کارش خیلی آسون تره امروز، می تونه آشنا بشه. می تونه گالری های زیادی از این دهه در ده سال اخیر به خاطر اقتصاد هنر ایران...چون که [Christie's sale auction]...

مجری: حراج کریستی...

عیسی: ... حراج های کریستی در دبی مطرح کرد که هنرهای ایرانی وجود داره، مشتری ها هستن، مردم می خرن، و خیلی از این گالری ها خواستن بپرن رو...خب می گن اگه ما می توانیم پول دربیاریم چرا با این هنرمندای ایرانی کار نکنیم؟ می تونیم پول دربیاریم.

مجری: پس اینترنت و پول باعث شده هنرِ...

عیسی: همیشه اقتصاد پشت این بود. ببینید، اگر... بعد از جنگ جهانی دوم در امریکا به دلایلی که اروپا خیلی واقعاً افتاده بود و خراب شده بود و اینا، با پول امریکا، با قدرت امریکای اون موقع، اندی وارهول اینا به جلو رفتن وگرنه هیچ کس قبل از اون نمی دونست هنرهای امریکا چیه. همیشه اقتصاد خیلی مهمه. همون طور هم که در دهۀ هزار و نهصد و شصت و هفتاد، دلارهای نفتی خیلی کمک کرد که ایران نه فقط کارهای خارجی ها رو بخره ولی تشویق کنه کارهای... هنرمندان ایرانی رو بخرن بذارن تو موزه ها و حتی گالری های فرانسوی در هزار و نهصد و شصت و هفتاد مثل گالری استدلر شروع کردن مثلاً کارهای زنده رودی رو نشان بدن. اقتصاد خیلی مهمه. ربط دارد با چیز و...وقتی یه گالری می تونه...می دونه که می تونه با فروش یه هنر مند ایرانی یا ژاپنی یا چینی پول در بیاوره اینا رو می گیرن.

مجری: بله. آقای متین فر، مقایسۀ اون دو تا لیستی که توی مقدمه من نشون دادم، لیست کارهایی که در لندن در نمایشگاه ها داره ارائه می شه و لیستی که از کارهای هنرمندان ایرانی نشون دادیم با یه جستجوی اینترنتی، از یک جهت دیگه هم جالبه، توی کارهای ایرانی ای که تو اون لیست دیدیم، تو مقدمه، ما می بینیم خیلی کارهاش، خیلی از اون ها، فحوای کاملاً واضح سیاسی دارن، این به ما چی می گه، این مقایسه؟

متین فر: ببینید، مهم ترین تفاوت آشکاری که توی این دو تا لیست می شه...آدم اولین چیزی که به چشمش میاد و به ذهنش میاد اینه که شما وقتی یکی از لیست هایی که نمایشگاه هایی که تو لندن هست یا تو نیویورک هست رو وقتی ورق می زنید، نمی تونین تصور کنین که این هنرمند اهل کجاست ولی شما وقتی یه سرچ ساده می کنین در مورد هنر معاصر ایران، اون صفحه ای که باز می شه گویای اینه که اون [identity] و اون هویت ایرانی و اون نشانه های تجسمی ایرانی رو توش می بینید. و خب این به نظر من خیلی...من خودم خیلی مخالف این نوع نگاه هستم که حتماً الزاماً هنر معاصر باید نشانگر ایرانی بودن و یا اهل یه جایی بودن رو نشان بده. برای اینکه این روزها شما اگر نگاه بکنین هیچ کس نمی پرسه که پیکاسو اهل کجا بوده یا متولد کجا بوده یا...یعنی مهم اون [quality] و اون در واقع کیفیت کار و اون کاریه که هنرمند کرده نه اهل جایی بودنش.

مجری: پس چرا سریع مشخص می شه که این هنرمندها اهل ایران هستن، یعنی چه مکانیسمی پشتشه؟

متین فر: ببینید، خب متأسفانه...من فکر می کنم مهم ترین و غالب ترین چیز یعنی دلیلی که می تونم برای این ماجرا بیارم اینه که یه مقدار هنر سفارشی بازار بهتری داره. یعنی هنری که از ما خواستن، هنر مطلوب غربی هاست، یعنی اون نگاه در واقع اورینتالیستی و شرق گرایانه ای که حالا در واقع از قرن هجده و نوزده یا از...بهتر بگم مثلاً از دورۀ صفوی به این ور مستشرق هایی که به ایران سفر می کردن دقیقاً همن نگاه الان تو قرن بیست و یکم هم هنوز وجود داره نسبت به هنر ایران. در واقع همه دنبال یک...در خارج از ایران، در حداقل می شه گفت از سال هایی که مثلاً دو هزار و هشت که... دو هزار و شش که کریستیز مثلاً در واقع کارهای ایرانی ها رو آورد تو حراج، یه بخش عمده ای که می بینید مورد توجه واقع شد هنری بود که در واقع اون نشانه شناسی ایرانی روش خیلی پررنگه در نقاشی، خط یا مجسمه هایی که خیلی پررنگه در واقع اون بخش ایرانی خیلی مورد توجه بیشتری واقع شد...

مجری: ورای سنت ایرانی یا سنت های ایرانی، چیزی که تو اون لیسته جلب توجه می کنه زن و حجاب زن و پوشش زنه در کارهایی که در خارج از ایران دیده می شه. این متأثر از همین چیزی است که شما بهش...

متین فر: این دقیقاً همون چیزیه که به نظر من غربی ها دوست دارن بیشتر از ما ببینن. ببینید، متأسفانه اون نگاه توریستی که در هنر به هنر ایران...نه به هنر خاورمیانه کلاً وجود داره، اون نگاهی که به زن وجود داره اون نگاهی که...خب مقاصد سیاسی ای که دنبال می شه همیشه بوده. ولی واقعیت اینه که متأسفانه اون اتفاقی که الان در آتلیۀ هنرمند در تهران میوفته یا در گالری های تهران میوفته یا در جامعۀ واقعی ایران میوفته الزاماً...

مجری: این نیست

متین فر: [reflection] ش در هنر ایران اتفاق نمیوفته. خب خیلی از هنرمندها اون در واقع روند...مثل این که وارد اون بازی ای شدن که بازار از ما چی می خواد و اون رو شروع کردن تولید کردن که خب اون خیلی به نظر من چیز ماندگاری نخواهد بود.

مجری: چنینه خانم عیسی؟

عیسی: من به کلی موافق نیستم با شما. چون که فکر می کنم یه هنرمند واقعی، نمی گم هنر یک نقاشی که متوسطه یا مجسمه ساز متوسط، یه هنرمند واقعی هیچ وقت برای هیچ چیز بازاری کار درست نمی کنه. این درست نیست. نمی شه [commission] کرد، سفارش داد که شما چادر بذاری یا نه. هنرمند واقعی اون چیزی که داری می گه...

متین فر: ولی هنرمند واقعی کیه؟

عیسی: اگه استعداد داری به خوبی می گه...

متین فر: ولی هنرمند واقعی رو کی معلوم می کنه؟ هنرمند واقعی رو متأسفانه الان...

عیسی: تاریخ! تاریخ فیلتر می کنه.

متین فر: آفرین! من با این بخش موافقم. ولی من فکر می کنم که هنرمند واقعی هنرمندی که ما الان داریم می گیم که خب مثال های خیلی زیادی هم وجود داره در حتی غرب...در غرب که یه ترند ایجاد می شه، ترند همیشه به نظر من...مد همیشه الزاماً چیز عمیقی نیست...

عیسی: ببینید مد زود عقب می مونه، مد زود عقب می مونه

متین فر: دقیقاً

عیسی: خیلی ها دارن هنوز هم که هنوزه پیکاسو رو کپی می کنن یا ماتیس رو کپی می کنن یا هزارها نفرهای دیگه. این دلیل نمی شه که این مده. یه نفر که یه کار خوب می کنه چه از نظر فیلم...چون که من واقعاً عاشق سینمای ایران هستم و هنر...و همۀ این ها یه دوره های خاصی داره. همون طور که یه دوره ای بود مثلاً هزار ونهصد و شصت، هفتاد با سینمای نوین... شهید ثالث یا آقای ابراهیم گلستان با خشت و آینه فیلم هایی درست کردن که فقط...نه فقط از نظر اجتماعی خیلی مهم بود ولی از نظر شاعرانه هم خیلی شاعرانه بود و همۀ مردم می فهمیدن

مجری: با اونا ماندگار شدن

عیسی: البته ماندگار شدند... یا کیارستمی بعد از اونا...مخملباف...بهمن قبادی یا غیره

متین فر: ببینید من مثالی که می خواهم بزنم مثلاً در مورد مد یا ترند یا موضوعای سیاسی ای که خیلی باب روزه و خیلی مورد توجه، همین چند وقت گذشته کار بنکسی در پارلمان...در پارلمان انگلیس رو ده میلیون پوند، یه همچین چیزی فروختن

عیسی: به جیب خودش نرسید

متین فر: خب...خیلی ها در مورد سیاست کار کردند، خیلی در مورد جنگ کار کردند، جنگ...موضوعاتی که در مورد سیاسته می تونه تبدیل بشه به یک در واقع پروپاگاندا یا... یعنی یه هنر شعاری بشه که بعد از یه مدتی فراموش بشه یا یه هنری بشه مثل نمونۀ خیلی بارزش گرونیکای پیکاسوئه که درسته که در مورد یک واقعه و یک اتفاق بمباران شهر در دورۀ...اتفاق افتاده ولی...چون مسئلۀ اصلیش مسئلۀ خشونته مسئلۀ کلاً جنگه...چیزی که هیچ وقت از بین نمی ره، ماندگار می مونه...

مجری: یعنی معتقد هستید گرونیگا، گرونیکای پیکاسو سیاسی هست ولی شعاری نیست

متین فر: شعاری نیست

مجری: ولی بذارید من ببینم جواب شما به اون سؤالی که از خانم عیسی پرسیدم چیه.