9. Kringumstæður
II. ÓLAFS SAGA HELGA: UPPRUNI OG BERNSKA
Kringumstæður
Þegar sögur hefjast skiptust núverandi Norðurlöndin þrjú; Danmörk, Svíþjóð og Noregur, í mörg lítil fylki sem smákóngar réðu. Þeir voru miklu veglegri menn en venjulegir sveitarstjórar. Í Hálfdanar sögu svarta er hlutverki góðs kóngs lýst svona: „[Hann] setti lög og hélt sjálfur og lét aðra halda, svo að eigi mætti ofsi steypa lögunum.“ Kóngur þurfti helst að vera af konungsættum og hann þurfti að vera hamingjumaður svo þegnar hans nytu farsældar, friðar, fésælu og góðs árferðis. Þegar Dómaldi, sem frá segir í Heimskringlu, ríkti í Svíþjóð þurftu landsmenn um hríð að búa við sult og seyru en þegar þeim fannst nóg komið af því, hengdu þeir einfaldlega kónginn. Þá brá fljótlega til betra árferðis. Þarna voru Svíar brautryðjandi eins og oft í lýðræðisefnum, því stjórnmálafræðingar hafa margsinnis bent á að það sé ekki aðalvandi lýðræðisins hvernig eigi að velja góðan leiðtoga til valda, heldur hitt hvernig eigi að koma vondum leiðtoga frá völdum.
Fyrst Norðurlandanna til að brjóta smákóngana á bak aftur og koma á miðstýrðu, sterku og sæmilega stöðugu konungsríki var Danmörk. Ein ástæða þess var líklega sú að Danir voru hræddir við árásir úr suðri, meðal annars frá ríki Franka sem Karl mikli hafði stofnað til. Haraldur Gormsson, kallaður „blátönn“, ríkti í Danmörku um áratuga skeið nokkru fyrir árið 1000 og kom þar á kristinni trú. Fyrir einhverja duttlunga örlaganna er nafn þessa kóngs aftur orðið á allra vörum því þráðlaust staðarnet í tölvuheimi er nefnt eftir honum; „bluetooth“. Sonur Haraldar, Sveinn tjúguskegg, tók við völdum eftir hans dag og ríkti til 1014, og þá sonur hans Knútur mikli eða ríki, sem jafnframt varð kóngur yfir Englandi.
Nyrsti hluti Skandinavíuskaga, kallaður Finnmörk, var lengi utan marka sögunnar, enda byggður tröllum og galdrakindum. Syðsta hluta skagans sem Skánn heitir, réðu Danir frá fornu fari og fram á sautjándu öld. Þess vegna er töluð skrýtin sænska á Skáni. Að öðru leyti skiptist Svíþjóð lengi í tvö aðskilin svæði. Það voru Gautaland og Svíaríki en torfærir skógar skildu þau að. Fyrstur konunga yfir sameinuðu ríkinu er talinn Ólafur Eiríksson, sem var við völd frá því um árið 995 og til 1022.
Noregur skiptist í fimmtán til tuttugu sjálfstæð fylki eða smáríki og hvert þeirra hafði sinn kóng og sitt þing. Haraldur hárfagri tók til við að brjóta þau undir sig og sigur hans yfir nokkrum smákóngum í Hafursfjarðarorrustu 872 er talinn marka upphaf norsks ríkis. Það var þá sem Rögnvaldur Mærajarl klippti hár Haraldar en það hafði hvorki verið greitt né klippt í heilan áratug og var líklega orðið ófagurt. Ýmsum andstæðingum Haraldar þótti þá illa sætt í Noregi, svo sem Göngu-Hrólfi og hinum tilvonandi Íslendingum. Haraldur sat að völdum fram undir 930 en eftir það afkomendur hans. Kringum 970 komst Noregur á vald Danakóngs, og voru fulltrúar hans og skattheimtumenn í Noregi þeir Hákon Sigurðsson Hlaðajarl og Haraldur grenski Guðröðarson. Ólafur Tryggvason, afkomandi Haraldar hárfagra, sem komst til skammærra valda í Noregi árið 995, tók til við að kristna landsmenn og átti einnig drjúgan hlut að kristnitökunni á Íslandi. Svo tapaði hann Svoldarorrustu árið 1000 og týndist. Sigurvegararnir voru Sveinn tjúguskegg Danakóngur og Ólafur Eiríksson Svíakóngur og náðu þá Noregi á sitt vald. Þeir fólu á ný Hlaðajörlum, að þessu sinni Eiríki og Sveini Hákonarsonum, að fara með völdin í Noregi í umboði sínu. Það flækir Norðurlandasöguna mjög að þrír Ólafar voru kóngar um svipað leyti: Ólafur Eiríksson, Ólafur Tryggvason og Ólafur Haraldsson, en það er hlegið miskunnarlaust að þeim sem rugla þessum kóngum saman.
TAFLA: KÓNGATAL UM OG UPPÚR 1000
DANMÖRK NOREGUR SVÍÞJÓÐ
Haraldur (Gormsson) Haraldur hárfagri Eiríkur sigursæli
blátönn ríkti u.þ.b. ríkti u.þ.b. 872-930 ríkti u.þ.b. 970-995
958-987
Eiríkur (Haraldsson)
Sveinn (Haraldsson) blóðöx ríkti u.þ.b. Ólafur (Eiríksson)
tjúguskegg 930-934 ríkti u.þ.b. 995-1022
ríkti u.þ.b. 987-1014
Haraldur (Sveinsson) Hákon (Haraldsson) Önundur Jakob
ríkti 1014-1018 Aðalsteinsfóstri, hinn góði, Ólafsson ríkti
ríkti u.þ.b. 934-961 1022-1050
Knútur (Sveinsson) ríki
ríkti 1019-1035 Haraldur II (Eiríksson)
gráfeldur ríkti u.þ.b.
961-970
Haraldur blátönn ríkti,
en í umboði hans Hákon
Hlaðajarl og Haraldur
grenski u.þ.b. 970-995
Ólafur Tryggvason
ríkti u.þ.b. 995-1000
Kóngar Danmerkur og
Svíþjóðar ríktu, en í
umboði þeirra Hlaðajarlar
u.þ.b. 1000-1016
Ólafur Haraldsson
ríkti 1016-1028
Knútur ríki ríkti, en
í umboði hans Hákon
Eiríksson Hlaðajarl
1028-1029 og síðan
Sveinn Alfífuson
1029-1035
Magnús góði
(Ólafsson) ríkti
1035-1046
Magnús góði og
Haraldur Sigurðsson
harðráði ríktu saman
1046-1047
Haraldur Sigurðsson
harðráði ríkti
1047-1066
