86. Hlaðaferðin

Morguninn eftir vöknuðum við seint og hófum daginn letilega enda þurftum við ekki að búa okkur undir erfiðan hjólreiðadag. Gísli var í essinu sínu. Á stuttri stund yfir morgunverðinum komst hann yfir að upplýsa mig um hvernig mismunandi landlæknar á Íslandi hafa stigið dans á mismunandi vegu. Hann flutti fyrirlestur um sundaðferðir nagdýra og endursagði söguna um Gilitrutt. Hann varð fyrstur allra manna til að upplýsa mig um hver Gilitrutt var í raun og veru, en það hafði aldrei hvarflað að mér að hún hefði jafn margbrotið sálarlíf eins og hann lýsti. Gísli hafði frá mörgu að segja þennan morgun og áður en hann lauk einni sögu voru oft tvær og stundum þrjár aðrar komnar í biðröð.

Þarna var það sem Gísli sagði mér frá sálfræðitilraun sem hann hafði lesið um fyrir löngu og Sigmund Freud átti að hafa staðið fyrir. Þar fannst mér ég vera á heimavelli enda hafði ég þurft að læra fræðin hans árum saman. En ég mátti viðurkenna að í námsefninu mínu var ekki sagt orð um þessa tilraun. Freud hafði víst rekið nokkra karlmenn matarlausa í erfiða ferð. Þegar þeir sneru aftur úrvinda og banhungraðir bauð Freud þeim afnot af konu. Nei, sögðu mennirnir, ekki hefðu þeir áhuga á henni. Svo var þeim boðinn matur og þeir sögðu já og fengu hann. Einnig var þeim boðið vatn að drekka og þáðu þeir það. Þegar þeir voru orðnir saddir og afþyrstir vaknaði hjá þeim dálítill áhugi á konunni og þeir spurðu nú eftir henni. Þá sagði Freud þeim að það væri orðið um seinan því konan hefði ekki mátt vera að því að bíða og væri farin heim til sín. Þessi saga minnti mig vissulega á aðra sálfræðitilraun sem ég kannaðist við. Ennþá er ég þegar tóm gefst, tveim-þrem árum seinna, að uppgötva hversu gríðarlega víðtækar og afdrifaríkar ályktanir má draga af tilraun Freuds á svöngu körlunum og konunni sem fór heim til sín.

Nálægt bæjarmörkunum stóð hið forna höfðingjasetur Hlaðir löðrandi í sögu. Okkur Gísla fannst ótækt annað en koma þar við. Eigendasagan var stórbrotin; Haraldur hárfagri, Ólafur Tryggvason, Hákon Grjótgarðsson og allir hinir Hlaðajarlarnir. Nunnuklaustrið að Bakka átti Hlaðir, Danakóngar og Þrándheimshreppur sem hýsti þar kennaraskóla. Þjóðverjar hreiðruðu um sig á Hlöðum meðan á hernáminu stóð. Frá árinu 1992 er þarna aðalbækistöð Reitan-grúppunnar. Ég vissi dálítið um Hlaðajarla en Gísli allt um Reitan-grúppuna. Það er fjármálastórveldi og verslar með orku, fasteignir og dagvörur. Að baki því er einn kall og synir hans. Kallinn er fáeinum árum yngri en ég og opnaði fyrstu búðina sína árið 1972. Núna hefur hann 38 þúsund manns í vinnu og veltir þvílíkum ókjörum af peningum að fyrir þá mætti byggja nýja dómkirkju á nokkurra mánaða fresti. Að fá Hlaðabæinn sjálfan undir fyrirtæki er afrek út af fyrir sig og ekki ólíkt því að leggja Þingvelli undir golfvöll eða Skálholtskirkju undir kjörbúð.

En það duldist okkur Gísla ekki þegar við renndum upp að garðshliðinu að þeir Reitan-feðgar hafa endurgert húsakostinn á staðnum með prýði og haldið honum vel við. En þegar til átti að taka var þungt hliðið harðlokað. Inni fyrir var ráðsmaður við aðdyttingar og staðfesti það með látbragði sem augljóst var: hliðið var lokað og átti að vera það. Sumir laga sig að aðstæðum, aðrir vilja einlægt laga aðstæðurnar að sér. Gísli er af síðarnefndu sortinni. Þegar ég var vonsvikinn að snúa hjólinu mínu aftur í áttina til Þrándheims ávarpaði Gísli ráðsmanninn vinalega og spurði hverju það sætti að svo langförulum Íslendingum væri ekki hleypt inn, því þeir hefðu ævinlega átt hér innhlaup á árum áður. Ráðsmaðurinn var greinilega ekki inni í því máli og sagði einfaldlega að það væri lokað í dag.

Gísli tók nú á því sem hann átti til og flækti ráðsmanninn æ dýpra í samræðum sem hann raunar alls ekki kærði sig um en komst engan veginn út úr. Hann gleymdi fljótlega því sem hann hafði verið að gera og mælska Gísla lokkaði hann og teymdi – nauðugan meira en viljugan – að hliðinu. Hann fór að minna mig á sæfarana í Ódysseifskviðu sem létu dáleiðast af söng sírenanna forðum, gleymdu sér og sigldu upp á sker. Það væri vinnuregla hér, sagði hann, að hleypa ekki óviðkomandi fólki inn fyrir hliðið nema eitthvað stæði til. Sér væri hreint ekki heimilt að taka ákvarðanir um annað. Hann gæti lent í vandræðum ef hann opnaði fyrir gestum upp á eigin spýtur. Gísli suðaði eins og vinaleg randafluga og sparaði hvergi sannfæringarmáttinn. Tæpast, sagði hann, værum við flokkaðir sem óviðkomandi fólk. Varla mundum við skemma eignina. Hann átti í fórum sér nokkra sjálflímandi gúmmíbleðla sem voru kaldblautir viðkomu líkt og froskar. Leggi maður þennan grip ofan á mælaborðið í bíl og símann sinn þar á ofan tollir síminn þar en dettur ekki. Einn svona leppur kostar fleiri hundruð krónur í búð á Íslandi en Gísli hafði pantað nokkur dúsín af þeim í gegnum póstverslun í Kína fyrir lítið. Hingað til í ferðinni hafði hann stundum sæmt velgerðarmenn svona bleðli. Nú dró Gísli upp úr pússi sínu einn lepp handa ráðsmanninum og kom kurteislega að því orðum að við værum þannig menn sem launa illt með góðu.

Mér er hann minnisstæður ráðsmaður Reitan-grúppunnar á Hlöðum þegar hann stóð þarna hálfdáleiddur með kínverska gúmmíbleðilinn í höndum sér og það rann upp fyrir honum að auðvitað væri ekkert annað í stöðunni en opna fyrir okkur hliðið. Reglur yrðu vissulega brotnar, starf kynni að vera í húfi en það var ekki málið: langt að komnum Íslendingum yrði ekki úthýst á Hlöðum. Við gengum inn fyrir og virtum fyrir okkur græna velli og vegleg hús undir góðfúslegri handleiðslu ráðsmannsins. Fjármálastjóri leit upp úr vinnu sinni og fór að forvitnast um þessar mannaferðir. Hafi hann haft aðfinnslur í huga, gufuðu þær óðara upp þegar Gísli hafði gert grein fyrir okkur, gefið honum lepp og kennt honum aðferðina við að kaupa kínverska gúmmíbleðla fyrir skít og kanel. Þegar við alllöngu síðar þökkuðum fyrir okkur gátum við staðfest að enn sem fyrr væri langt að komnum Íslendingum tekið með tveim höndum á stórbýlinu að Hlöðum.