81. Saga af Hlaðajarli

Við hjóluðum nú og hjóluðum. Það er leitun að endalausari firði en Þrándheimsfirði. Á sumum stöðum hafði vegurinn verið sprengdur gegnum kletta og maður sá forngrýtislögin sveigð eins og pappír í sárinu. Við komum að Værnes þar sem er flugvöllur og þaðan eru tuttugu kílómetrar til Þrándheims, hluta leiðarinnar gátum við farið eftir sérstökum hjólreiða- og göngustígum. Og litlu síðar hjóluðum við fram á pílagríma í annað sinn í allri ferðinni. Það var par sem hafði verið á Stiklastöðum um helgina en ákvað að ganga heim og gerði það rösklega. Þau voru í ágætu skapi og kvörtuðu ekki yfir neinu, ætluðu að ná heim fyrir kvöldið og myndi takast það. Brátt tók byggðin að þéttast og verða staðarlegri og loks komum við að Hlöðum.

Hlaðir voru stórbýli og höfðingjasetur þegar sögur hefjast. Þar sátu kaupmenn ættaðir norðan af Hálogalandi á ofanverðri níundu öld. Þeirra fyrstur var Grjótgarður, annar Hákon, þriðji Sigurður, fjórði Hákon Sigurðarson Hlaðajarl, sem frægastur varð þeirra allra, dauður litlu fyrir árið 1000. Þessir háleygsku kaupmenn versluðu með vörur austan úr Jamtalandi en einkum norðan af Finnmörk; skinn, feldi, rostungstennur og rostungshúðir en þær voru ristar niður í reipi. Það fengust engin sterkari tóg fyrr en nælon kom til sögunnar. Haraldur hárfagri gerði vináttubandalag við bændurna á Hlöðum sem meðal annars fól í sér að hann eignaðist Ásu dóttur Hákonar Grjótgarðssonar fyrir konu. Hákon pabbi hennar fékk í staðinn jarlstign. Hlaðajarlar komu mikið við sögu á næstu áratugum og réðu miklu í Noregi; stundum öllu sem þeim sýndist.

Svo skipuðust mál þannig upp úr 970 að Danakóngar tóku völdin í Noregi frá afkomendum Haraldar hárfagra. Einn Hlaðajarla, Hákon Sigurðsson, varð undirkóngur Dana í norðurhluta Noregs á móti Haraldi grenska, föður Ólafs Haraldssonar, í suðurhlutanum. Frá þessu hefur áður verið sagt. Frá Hákon þessum er eftirminnilega sagt í sögu sem Þórarinn Eldjárn ritaði og nefndi Hér liggur skáld. Hákoni var uppálagt af Danakóngi annars vegar að kristna Noreg en hins vegar innheimta og áframsenda honum skatta úr umdæmi sínu. Hákon gerði hvorugt. Danir biðu lengi þolinmóðir en sendu loks her til Noregs. Þessi her var einkum skipaður Jómsvíkingum; lausaliði víkinga sem hafði aðsetur í borginni Jómsvík. Hlaðamenn sigruðu þennan her í orrustu sem kennd er við Hjörungavog. Eftir þetta varð Hákon jarl nánast einráður í Noregi allt þar til Ólafur Tryggvason náði þar völdum árið 995.

Hákon jarl Sigurðarson var rammheiðinn síðastur allra landstjórnenda í Noregi. Framan af stjórnartíð sinni var hann vinsæll meðal bændanna í Þrændalögum en vald fer illa með menn á ýmsa vegu og þegar á leið gerðist hann „ósiðugur um kvennafar“, eins og Snorri orðar það. [1] Með því var átt við að jarlinn lagði hald á dætur og eiginkonur bændanna og hafði þær hjá sér í viku eða tvær til reiðar en skilaði þeim síðan heim og sótti sér þá aðrar. Þetta líkaði eiginmönnum, feðrum og frændum hlutaðeigandi kvenna illa og konunum sjálfum ekki síst. Það var svo líklega snemma árs 995, þegar Hákon jarl var staddur í Gaulardal, að hann ásældist Guðrúnu, konu Orms lyrgju (þ.e. letiblóðs) bónda í Býnesi. Svo var kona þessi þokkafull að hún var nefnd Lundasól en ekki af því að hún líktist lunda heldur hinu að hún var dóttir Bergþórs á Lundum. Bæði Ormur og ekki síður Lundasólin tóku áleitni jarlsins illa og kölluðu til mannsöfnuð af næstu bæjum til að drepa hann. Hákon sá sitt óvænna. Í þessu héraði átti hann gamla kærustu sem Þóra hét og bjó á bænum Rimul. Hann leitaði þangað á flótta ásamt þræli sínum sem Kargur hét, en það nafn þýðir letingi eða þverhaus. Hákon bað Þóru að vísa sér á felustað. Hún sagðist aðeins þekkja einn stað þar sem hann mundi ekki finnast, en það var undir gólfinu í svínastíunni. Kargur var því næst látinn grafa mikið jarðhýsi ofan í gólf stíunnar. Þeir klöngruðust síðan báðir ofan í gryfjuna, grindur voru lagðar yfir sem svínin hlupu um, migu á og skitu. Nú var áður frá því sagt, sem vitað er úr ýmsum áttum, að fátt örvar eins drauma og það að sofa í námunda við svín. Kargur sofnaði fljótt, þreyttur sem hann var eftir moksturinn, og dreymdi marga drauma. Allir voru þeir auðráðnir og boðuðu undantekningarlaust illt. Hákon jarl treysti ekki þrælnum Kargi og hélt sér vakandi eins lengi og hann gat. Að lokum sofnaði hann þegar komið var fram undir morgun en svaf þá með þvílíkum krampa og ólátum að Kargi fannst ráðlegast að skera hann á háls. Þrællinn vissi sem var að Ólafur Tryggvason var kominn í byggðarlagið og hafði lagt fé til höfuðs jarlinum. Hann tók því hausinn af Hákoni og færði Ólafi. Þá kom á daginn að Ólafi var ekki sama um hvort það var Jón eða séra Jón sem drepið hafði jarlinn. Hann kunni engan veginn við að verðlauna þræl fyrir að drepa húsbónda sinn, enda gat það vakið upp óþægilega og ótímabæra verkalýðshreyfingu. Ólafur Tryggvason lét því höggva höfuðið af Kargi þræl og setti það ásamt jarlshausnum á stengur sem hann reisti úti á Niðarhólmanum öðrum til viðvörunar. Þessi röggsemi gladdi Þrændi og þeir tóku Ólaf fúslega til konungs á allsherjarþingi. Við pílagrímarnir fórum að þessu sinni hjá garði að Hlöðum en ákváðum að vitja þess staðar síðar.

[1] Heimskringla. Ólafs saga Tryggvasonar. 45. kafli.