60. Vitneskjan um Ólaf helga

Til er mikið af fornu lesmáli um Ólaf konung helga en veglegasta heimildin um hann er Ólafs saga helga í Heimskringlu sem Snorri Sturluson ritaði í Reykholti í Borgarfirði. Líklega gerðist það á árabilinu 1230-1240 sem er ríflega tveim öldum eftir ævidaga Ólafs. Í Heimskringlu rekur Snorri ævir sextán Noregskonunga en sagan af Ólafi einum er þriðjungur ritsins og þungamiðja þess.

Til voru aðrar Ólafs sögur, bæði eldri og yngri og hans er víða getið í öðrum konungaævum og annálum. Um hann voru ortar drápur, rímur og vísur. Loks voru settar saman píslarsögur Ólafs helga og jarteiknasögur. Sumar þessara heimilda eru löngu týndar en þekkjast af tilvitnunum í öðrum ritum, af einhverjum fundust bara rifrildi og höfðu verið notuð í band utan um óskyld handrit. Um enn aðrar er varla til nema orðrómur einn. Það þarf mikinn lærdóm til að botna í því flókna samhengi sem er milli þessara gagna; hver hafði hvað eftir hverjum? Það kemur fyrir leikmann sem les þverhandarþykkar ritgerðir fræðimanna á þessu sviði eða gegndarlaust langa formála, að hann slær sér á lær og spyr hvaðan þeim komi þessi elja, hugmyndaflugið og smámunasemin.

Strax kringum árið 1150 setti Eysteinn erkibiskup Erlendsson í Niðarósi saman kver á latínu sem hann kallaði Passio et Miracula Beati Olaui, en það var hefðbundin dýrlingasaga, þar sem ævi Ólafs var rakin í stuttu máli en kraftaverk hans í löngu. Fyrsta veraldarsagan um Ólaf – til þæginda kölluð Elsta sagan – var hins vegar rituð á Íslandi og sennilega í Þingeyraklaustri skömmu fyrir 1200. Höfundurinn er óþekktur. Hún er týnd en þekkt af innskotum og tilvitnunum í yngri ritum. Sigurður Nordal gerði því skóna að þetta rit væri jafnvel elsta söguritið sem vitað er um frá Íslandi.

Seinna var samin upp úr þessari elstu sögu önnur Ólafs saga, sem kölluð er Miðsagan.

Styrmir Kárason hét maður, handgenginn Snorra og príor í Viðeyjarklaustri. Hann ritaði Ólafs sögu sennilega kringum 1230. Í söguna setti hann efni úr Elstu sögu og Miðsögu. Ýmsir notuðu síðar efni frá Styrmi en sjálf bókin hans er nú týnd.

Kringum 1225 samdi Snorri sögu af Ólafi áður en hann tók til við Heimskringlu. Sú bók er kölluð Sérstök saga af Ólafi helga. Hann notaði efni frá Styrmi en einnig úr bók sem rituð var um 1210, kannski á Íslandi, og nefnd er Helgisagan. Sú bók er til í einu handriti norsku. Nokkru síðar dreif Snorri svo í því að semja Heimskringlu. Sennilega þekkti Snorri til alls þess sem þá hafði verið ritað um Ólaf helga. Sumir segja að Ólafur eigi það fyrst og fremst þessari sögu Snorra Sturlusonar að þakka hve frægur hann varð. Á tímabili keppti Heimskringlaein við sálmabókina og Biblíuna um útbreiðslu á norskum heimilum. Enn má svo finna Ólafs sögu helga í Flateyjarbók sem raunar var ekki rituð í Flatey heldur norður í Húnavatnssýslu kringum árið 1390. Það tók heilan dag og hálft kálfskinn að rita hverja síðu þeirrar bókar. Aðalefni hennar er Noregskonungasögur og efnið var sennilega sótt mest til bókasafnsins í Þingeyraklaustri. Inn í Ólafs söguna í Flateyjarbóker skotið smásögum og sögupörtum úr ýmsum áttum og sumt af því efni fyrirfinnst hvergi annars staðar. Hér er líka rétt að geta svonefndrar yngstu píslarsögu Ólafs sem sett var saman á 14. öld en hana má lesa í nýlegri íslenskri útgáfu. [1]

Síðan er mikið til af kveðskap um Ólaf eða honum viðkomandi. Ellefu dróttkvæðar vísur eru varðveittar sem hann á að hafa ort sjálfur og efnið er ekki beinlínis dýrlingslegt. Ólafur hafði mörg skáld í þjónustu sinni og þeirra á meðal var Sighvatur Þórðarson sem var síyrkjandi um hvaðeina sem dreif á daga konungs og var nánast eins og talandi dagblað. Auk vísna orti Sighvatur Erfidrápuum Ólaf. Þórarinn loftunga hét skáld sem lýsti kraftaverkunum við gröf Ólafs í Glælognskviðu sinni skömmu eftir að líkami Ólafs var lagður í skrín. Loks samdi Einar Skúlason um Ólaf kvæðið Geisla og flutti það í dómkirkjunni í Niðarósi árið 1153 að viðstöddum þremur Noregskonungum. Þar líkir hann Ólafi við geisla sem stafar frá sólinni en sú sól er náttúrulega engin önnur en Drottinn sjálfur.

Á fjórtándu öld orti svo Einar lögmaður Gilsson Ólafs rímu Haraldssonar og það er hald sumra að hún sé fyrst allra rímna og Einar höfundur þessa umdeilda bókmenntaforms. Þar segir:

Þorgils geymdi þeingils lík

það fór heldur af hljóði.

Maður tók syn fyrir merkin slík

af mætu kóngsins blóði.

Drottni færði öðlingur önd

ýtum líkam seldi.

Nú er hann guðs á hægri hönd

himnis í æðsta veldi. [2]

Danskvæði er til um Ólaf, kallað Ólafs vísur, og fjallar um ástir og beðmál Ólafs og Álfheiðar, frillunnar sem ól honum soninn Magnús.

Nútímamanni gengur ekki einasta erfiðlega að stauta sig fram úr dróttkvæðum vísum heldur finnst honum þær líka endurtekningarsamar og oft segja lítil tíðindi. Þar var Snorri Sturluson á öðru máli. Hann notaði kvæði þessi og vísur mikið sem heimildir og var þeirrar skoðunar að kveðskapur brenglaðist miklu síður í meðförum en laust mál; formið væri eins og steypa utan um efnið. Víst væru drápur sem fluttar voru konungum fullar af smjaðri og hóli, eins og viðurnefni Þórarins loftungu ber með sér, en því væru samt veruleg takmörk sett, hversu mikið mætti ýkja og hverju beinlínis ljúga án þess að skáldið yrði ótrúverðugt og móðgandi fyrir hlutaðeigandi kóng. Þannig mætti hæla honum takmarkalítið fyrir dýran sigur í orrustu en skáldið gengi of langt ef það segði hann hafa unnið þá orrustu sem hann í raun og veru tapaði.

Snorri Sturluson er líkastur stórri bókmenntastofnun í mörgum deildum. Ævisöguritari hans lýsir honum sem „menntuðum heimsborgara, frumlegum fræðimanni, ágætu skáldi og frábærum sagnamanni“. [3] Hann var slægur pólitíkus og bragðarefur eins og sómdi á Sturlungaöld, kvennamaður, auðmaður og virðingarmaður en varla getur hann talist lánsmaður þrátt fyrir allt þetta. Honum er lagt til lasts að vera síngjarn, lauslátur og huglaus þegar hættu bar að. Hann er höfundur tveggja þeirra hnyttiyrða sem einna flestir Íslendingar kunna, líklega af því hve þau eru stutt. „Út vil eg,“ sagði hann í Niðarósi og átti við að sig langaði heim til Íslands. „Eigi skal höggva,“ sagði hann svo síðast allra orða í kjallaranum í Reykholti í Borgarfirði þann 23. september 1241, en þau tilmæli höfðu banamenn hans að engu líkt og morðingja er siður.

Snorri hafði frá unga aldri kynni af Noregskóngum, alinn upp hjá Jóni Loftssyni í Odda sem sagður var af konungakyni. Ólafur helgi hafði fallið 150 árum áður en Snorri fæddist, en sögurnar um hann lifðu og dýrlingurinn var upp á sitt besta. Snorri hafði aðstöðu og efni til að viða að sér lesmáli og fróðleik um Ólaf. Hann dvaldi um tveggja ára skeið í Noregi, meðal annars í Niðarósi, áður en hann hóf ritun sagnanna um Ólaf helga. Hann hefur séð skrín Ólafs í dómkirkjunni og lýsti því í Heimskringlu. Þá hefur hann vafalaust einnig hitt fróða og lærða menn að máli.

Snorri skiptir frásögn sinni af Ólafi í þrennt: sögu víkingsins, sögu kóngsins og síðan sögu dýrlingsins. Þessar þrjár hliðar eru oft svo ólíkar að erfitt er að koma þeim saman í einum og sama manninum. Lengst dvelur Snorri við framgöngu Ólafs sem konungs. Hann er sögumaður sem leggur þyngsta áherslu á persónurnar og viðskipti einstaklinga. Það eru árekstrar þeirra og átök sem drífa söguna áfram til hins átakamikla uppgjörs. Snorri vildi skrifa spennandi sögu sem yrði lesin og í Ólafi hafði hann hentugt efni. Hann leitast greinilega við að koma á skynsamlegu samhengi milli atburðanna og skýra út aðdraganda þeirra og eftirköst. Samhliða því hressti hann upp á söguþráðinn og kryddaði hann með innskotum og skemmtilegu slúðri. Það finnst til dæmis afskaplega lítill fótur fyrir sögunum um hin ástríðuþrungnu samskipti Ólafs helga við Ólaf Svíakóng. Manni sýnist að Snorri virði bæði kónginn og dýrlinginn en því fer þó fjarri að hann þegi yfir brestum Ólafs. Hann útmálar frekju hans sem krakka, ofbeldið og grimmdina sem hann beitti andstæðinga sína, tvískinnunginn í trúarefnum. Hann segir frá fátinu sem greip Ólaf þegar hallaði undan fæti og eymd hans þegar að kreppti.

En þrátt fyrir fimi og viðleitni Snorra er sá Ólafur sem hann lýsir engu að síður tilbúningur og það raunar á sama hátt og Snorri Sturluson er sjálfur tilbúningur. Ólafur í Heimskringlu er ekki maður heldur saga sem Snorri og margir fleiri, fyrr og síðar, hafa samið og síðan aukið í og etið upp hver eftir öðrum. Skarpir og hugmyndaríkir menn hafa löngum viljað lesa inn í þá sögu og út úr þeirri sögu eitt og annað sem kæmi Snorra Sturlusyni eflaust á óvart, að ekki sé minnst á Ólaf Haraldsson. Mér þykir sennilegt að Ólafur mundi reiðast sumum nútímafræðimönnum illa fyrir ummæli um sig og jafnvel skera úr þeim tunguna. En einhvers staðar innst inni í þessum sögum, líkt og kjarninn í marglaga lauk, mun vera raunverulegur maður, sem hét Ólafur Haraldsson og fór með konungsvald í Noregi á elleftu öld. En við vitum ekki endilega út í æsar hver hann var né hvers konar náungi, þó við höfum lesið Ólafs sögu helga.

Og það er ekki aðeins óvissa um hver hann var inni við beinið þessi Ólafur víkingur, kóngur og dýrlingur, heldur eru líka til þeir menn og alls engir veifiskatar, sem halda því fram að Snorri Sturluson hafi sjálfur hvorki samið né skrifað Heimskringlu, heldur látið aðra gera það fyrir sig en þegið sjálfur hólið. Minna má á að sú bók hefst á þessum orðum: „Á bók þessa lét ég rita fornar frásagnir …“[4] og að það var ekki Hallgrímur Pétursson sem byggði Hallgrímskirkju.

[1] Ólafs saga helga. Í Heilagra karla sögur. Sverrir Tómasson, Bragi Halldórsson og Einar Sigurbjörnsson bjuggu til prentunar. Bókmenntafræðistofnun Háskóla Íslands. Reykjavík 2007. Bls. 169-205

[2] Flateyjarbók I. bindi. Flateyjarútgáfan. Prentverk Akraness. 1944. Bls. 10.

[3] Óskar Guðmundsson: Snorri. Ævisaga Snorra Sturlusonar 1179-1241. JPV. Reykjavík 2009. Bls. 388.

[4] Heimskringla. Prologus. Reykjavík 1946. Bls. 1. Sjá ennfremur: Árni Björnsson: Skrifaði Snorri nokkurn skapaðan hlut sjálfur? Í Í hálfkæringi og alvöru. Hið íslenska bókmenntafélag. Reykjavík 2017. Bls. 56-61.