57. Elgir

Við þræddum veginn upp grunnan árdal Indalsälven og komum að kirkjustaðnum Undersåker. Fyrst að upphlöðnum rústum miðaldakirkjunnar sem var rifin árið 1850. Þá var hún orðin svo hrörleg að borga þurfti kirkjuverðinum sérstaklega fyrir að moka þykkum snjóalögum út úr kirkjunni þegar messudagar voru að vetrarlagi. Þá var líka orðið lífshættulegt að vera nálægt klukkustöplinum þegar hringt var, svo fúinn var hann orðinn. Kirkjan var rifin og úr rústinni var tekið hleðslugrjót í nýja og miklu stærri kirkju sem nú stendur keik uppi á nálægum hól.

Norður í Vatnsdal í Húnavatnssýslu er kirkjustaðurinn Undirfell. Þó svo alþýðan þar umhverfis sé ágætlega gefin, hafði hún lengst af haldið að þetta bæjarnafn væri ósköp einfalt og þýddi bara að bærinn stæði undir felli. Og það var mikið rétt að á hálsinum ofan við bæinn er frambærilegt 356 metra hátt fell. Meinið var bara að fellið hét sjálft Undirfell. Rökleysan í því að þetta fell væri beinlínis undir sjálfu sér duldist engum og allra síst Vatnsdælingum. Lærðir menn fundu þá út að eiginlega ættu bæði bærinn og fellið að heita Undornfell, en „undorn“ þýðir „nón“. Því hafði almenningur á þessum slóðum steingleymt. Samkvæmt þessu heitir fellið þá eiginlega „nónfell“ af því að sólina ber í það um kaffileytið séð frá tilteknum bæ. Nú hafði maður ekki velt þessu fornlega orði fyrir sér lengi né hugsað út í þessar vífilengjur fyrr en allt í einu kemur í ljós að heiti kirkjustaðarins Undersåker merkir ekki „undir akri“, eins og við Gísli héldum fyrst í barnaskap okkar, heldur er þarna komið orðið gamla norðan úr Húnavatnssýslu. Í Jamtalandi merkti „undorn“ dagmál, sólbirtuna um dagmálabil eða jafnvel túnskika sem var baðaður sólskini um það leyti dags.

Spölkorn ofar í dalnum var Hållands-bærinn. Þar er lýðháskóli og líka eins konar pílagrímasetur, annað tveggja í Svíþjóð. Þarna er líka lítil stafkirkja frá árinu 1999, en svo eru þær trékirkjur nefndar sem byggðar eru með lóðréttum borðum sem standa í jörðu og eru fest utan á grind. Annars var það venjan að klæðningin væri lárétt. Haldið er að alfyrstu kirkjurnar í Skandinavíu hafi verið byggðar með þessu lagi sem líklega barst þangað frá Þýskalandi. Þrátt fyrir þessa virðulegu forsögu þótti okkur Gísla þessi kirkja of nýbyggð fyrir okkar smekk. Við gerðum þar stuttan stans en héldum í staðinn niður að Indalsälven. Við þveruðum þjóðveginn og járnbrautarteina og þræddum síðan mjóan stíg alveg niður á árbakkann. Þar var markað á trjábol hversu hátt vorflóðið hafði náð 1995, sem var einum þrem metrum ofar en vatnið stóð að þessu sinni. Áin féll þarna í allmyndarlegum fossi sem nefnist Ristafallet, fimmtíu metra breiður, fjórtán metra hár. Þessi foss og flúðirnar neðan við hann léku eftirminnilegt hlutverk í kvikmyndinni um Ronju ræningjadóttur. Það var þarna sem þau Ronja og Birkir hröktust í ánni hangandi í birkitré og ekki auðséð hverjir þá supu dýpri hveljur, þau sjálf eða áhorfendur.

Nú er ólíklegt að menn sem eru handgengnir Goðafossi, hvað þá Dettifossi, taki á sig langa króka til að horfa á fjórtán metra háa útlenda fossa, enda áttum við önnur erindi. Þarna hafði Ólafur helgi kallað fram litla lind til að svala þorsta förunauta sinna, tvífættra sem fjórfættra. Hann hlýtur að hafa haft afar gaman af að slá um sig með þessum hæfileika, því það var fullkominn óþarfi að búa til nýja uppsprettu með drykkjarvatni innan við tíu metra frá árbakkanum.

Ofar í hlíðinni voru fornar elgsgildrur til að hremma þessi stóru dýr þegar þau komu fram á árbakkann til að drekka. Þessi veiðiaðferð var notuð um alla Skandinavíu allt aftan frá steinöld og fram yfir miðaldir og þetta var ekkert sport heldur stóriðnaður. Það hafa fundist yfir þrjátíu og fimm þúsund gryfjur af þessu tagi í Svíþjóð og þar af fimmtán þúsund í Jamtalandi einu. Elsta gryfjan er nærri sex þúsund ára gömul. Í Suður-Svíþjóð veiddu menn úlfa í gryfjur, hér nyrðra elgi og villihreindýr. Gildrurnar voru grafnar þar sem slóðir dýranna lágu og auðgræft var niður á tveggja til þriggja metra dýpi. Opið var falið undir léttu þaki úr greinum, laufi, hrísi og mosa. Stundum voru dýrin ginnt með einhverju agni, stundum voru þau hvekkt og rekin að gryfjunni á harðaspretti. Félli dýr í gryfjuna voru veggirnir of brattir til að það kæmist upp af sjálfsdáðum. Fyrir kom að oddhvassir viðarteinar voru reknir ofan í gryfjubotninn til að særa dýrið eða drepa. Við þorpið Alsen, litlu austar og norðar en við nú vorum staddir, hafði á öldum áður orðið til heilt gryfjukerfi í laginu eins og botnvarpa og svo þétt að litlar líkur voru á að dýr slyppu heilu og höldnu um svæðið. Þar hafa fundist yfir níutíu gryfjur á aðeins fimm kílómetra langri slóð. Þær elstu voru frá víkingaöld. Veiðigryfjurnar í Alsen voru verksmiðjubúskapur og eigendur þeirra hafa verið stórkaupmenn á húðir og elgskjöt.

Elgir eru einfarar og haldast sjaldan í hóp. Manni finnst þeir vera utan við sig og framandi líkt og þeir hafi óvart villst inn í nútímann aftan úr grárri forneskju. Þegar ég hjólaði um Vesturbotn nokkrum árum fyrr hafði ég mætt elgskú og kálfi og varð ekki um sel. Elgir geta brjálast og rokið með sextíu kílómetra hraða á hvað sem er; þeir gætu hlaupið niður fíl. En mæðginin héldu ró sinni, niðursokkin í hugsanir sínar eða hugsunarleysi.

Þegar Júlíus Sesar skrifaði um Gallastríðin forðum kvaðst hann hafa komist í kynni við elgi. Hann laug upp þeirri sögu að þeir hefðu engin liðamót í löppunum og yrðu þess vegna afvelta ef þeir legðust niður. Þar af leiddi að þeir svæfu ávallt standandi en hölluðu sér upp að tré. Raunar ætti hver elgur sitt frátekna einkasvefntré. Það þyrfti ekki annað en saga í svefntréð svo það léti undan þunga elgsins og þá lægi hann bjargarlaus á jörðinni og gæti ekki staðið upp. Nú er ósennilegt að elgir hafi þróað með sér ný liðamót á aðeins tvö þúsund árum svo líkast til er Sesar ekki áreiðanlegur varðandi þetta atriði fremur en ýmis önnur. Elgir þykja þolnir, hraðfara og duglegir í ófærð, sem væri útilokað með eintóma staurfætur. Útsjónarsamir menn veltu því eðlilega fyrir sér hvort þess væri nokkur kostur að temja elgi til reiðar og dráttar. Þetta var einkum til skoðunar í Svíþjóð á átjándu öldinni; væri til að mynda hægt að láta landpóstana fara elgríðandi með póstinn eða setja elgi undir riddaraliðssveit? Úr þessu álitaefni greiddist af sjálfu sér, því tilraunir sýndu að tarfarnir voru óviðráðanlegir reiðskjótar; þeir skildu engar skipanir og vildu þar að auki alls ekki fara eftir þeim. Engu tauti varð komið við kýrnar heldur. Hugmynd Johans Fischerström um að gera elgi meðfærilegri með því að halda norrænum elgskúm undir ítalska asna komst aldrei í framkvæmd. Ekki veit ég af hverju asnarnir áttu að vera ítalskir. Johan var skáld og kannski hefur honum einfaldlega þótt þetta rómantískara.