40. Sagan um ljótasta fótinn í bænum

Ólafur Haraldsson var áhugasamur um Ísland og Íslendinga. Sennilega leit hann svo á að þeir væru eiginlega Norðmenn staddir á ferðalagi. Oft voru í för með honum íslensk skáld. Að sögn sumra voru þessi skáld bestu vinir hans og kannski þeir einu sem hann átti. Nú kemur það allskýrt fram að Ólafi konungi leiddust kvæði og skildi þau líklega ekki, þótt hann léti það yfir sig ganga að hlusta á þau eins og önnur kóngsverk. Sighvatur Þórðarson var fremstur skáldanna. Hann var eins konar skrásetjari samtímasögunnar því jafnóðum og eitthvað merkilegt gerðist orti hann um það lausavísu, en drápu eða kvæði ef meira lá við. Hann var vel til þessa fallinn því hann mælti fram flóknar dróttkvæðar vísur jafnhratt og hann talaði laust mál.

Sighvatur var ekki hraðmæltur maður í sundurlausum orðum [=óbundnu máli], en skáldskapur var honum svo tiltækur, að hann kvað af tungu fram, svo sem hann mælti annað mál.[1]

Við hirð Ólafs voru fleiri skáld svo sem Óttar svarti og Þormóður Kolbrúnarskáld, en Halldór Laxness segir frá viðskiptum síðarnefnda skáldsins við konunginn í lokaköflum Gerplu þannig að því er erfitt að gleyma.

Íslendingar eigna það mest áhuga og elju Ólafs Tryggvasonar Noregskonungs að þeir tóku kristni. Ólafur Haraldsson var þá enn í víking en lét sér annt um kristni á Íslandi eftir að hann varð kóngur. Hann sendi þangað Bjarnharð hinn bókvísa til trúboðs og árið 1018 kom frá honum skip hlaðið viði til að reisa kirkju á Þingvöllum. Sú kirkja mun hafa staðið í svipuðum sporum og núverandi kirkja. Ennfremur lagði hann kirkjunni til mikla klukku. Þingvallakirkja var ein margra kirkna á landinu sem helguð var Ólafi.

Um hríð var íslenskur maður norðan af Tjörnesi, Þórarinn Nefjólfsson að nafni, í bænum Túnsbergi með Ólafi. Einkalíf konungsins var ekki meira en svo að hann svaf í sama skála og menn hans. Í Heimskringlu segir að Þórarinn hafi verið manna ljótastur og þar hafi skipt mestu hversu illa hann var limaður. „Hann hafði hendur miklar og ljótar, en fæturnir voru þó miklu ljótari.“[2] Nú vaknaði Ólafur konungur snemma einn morgun og þegar hann hafði nuddað stírurnar úr augunum fór hann að litast um. Hann sá þá annan fótinn á Þórarni standa út undan brekáninu, og sagði:

Vakað hef ég um hríð, og hef ég séð þá sýn, er mér þykir mikils um vert, en það er mannsfótur sá, er ég hygg, að enginn skal hér í kaupstaðnum ljótari vera. [3]

Aðrir menn í skálanum tóku undir þetta, ýmist af sannfæringu eða konungshollustu, nema Þórarinn sjálfur sem dró skoðun konungs í efa. Þar kom að þeir konungur veðjuðu og átti Þórarinn að vinna veðmálið ef í kaupstaðnum fyrirfyndist annar fótur jafnljótur eða ljótari þeim sem stóð út úr bælinu. Þetta var fastmælum bundið undir vitni. Þórarinn brá þá undan brekáninu hinum fætinum og sá var í öllu efni jafnljótur hinum fyrri og raunar eins, nema það vantaði á hann stórutána. Þórarni fannst þessi vöntun gera þennan fót ljótari og krafðist veðfjárins. Því mótmælti Ólafur konungur með þeim rökum, að fótur með bara fjórum ljótum tám væri illskárri en sá sem hefði fimm ljótar tær. Þetta varpar upp nokkuð flókinni heimspekilegri eða fagurfræðilegri spurningu sem er þessi: Getur vöntun hins ljóta verið enn ljótari en tilvera þess? En auðvitað skautaði kóngurinn yfir allar röksemdir í málinu og dæmdi sjálfum sér sigur. Kóngar vinna veðmál.

Þessum sama Þórarni fól Ólafur að flytja Hrærek konung í útlegð á Grænlandi. Þannig var, sem fyrr sagði, að Ólafur handtók fimm Upplendingakonunga sem sátu á svikráðum við hann. Hrærekur var einn þeirra og Ólafur lét stinga úr honum augun og blinda. Þennan frænda sinn hafði hann síðan hjá sér og lét menn gæta hans. Þetta gerði Ólafur í varúðarskyni eða vegna frændsemi. Það var fjarri Hræreki að gerast bjargarlaust fatlafól þó að hann missti sjónina og enn fjær var það honum að fyrirgefa Ólafi. Honum tókst blindum að gera konunginum ýmsar neyðarlegar skráveifur. Hann var eitt sinn nærri því að myrða Ólaf með hnífstungu þegar þeir sóttu báðir messu á uppstigningardegi. Þar kom að Ólafur fékk nóg og vildi losa sig við þennan frænda sinn sem bæði var honum hættulegur og til skammar. Hann bað þá Þórarin Nefjólfsson að flytja Hrærek til Grænlands og skilja hann þar eftir. Það fór samt svo að Þórarinn komst aldrei til Grænlands með þennan blinda útlaga vegna illviðra og skildi hann í staðinn eftir á Íslandi. Hrærekur konungur eyddi síðustu dögum sínum á litlum bæ við utanverðan Eyjafjörð sem Kálfskinn heitir. Þar heitir enn Hrærekshóll sem hann er jarðsettur og er nálægt merkjum milli bæjanna Kálfskinns og Stærra-Árskógs. Á hólnum lét Lionsklúbburinn Hrærekur reisa nafna sínum bautastein árið 1976. Fyrir utan fjallkónga mun hann vera eini konungurinn sem hvílir í íslenskri mold.

[1] Heimskringla. Ólafs saga helga. 160. kafli.

[2] Heimskringla. Ólafs saga helga. 85. kafli.

[3] Heimskringla. Ólafs saga helga. 85. kafli.