35. Sáraþorn og stampíló

Á auglýsingatöflunni bar reyndar fyrir augu kunnuglegt nafn. Þegar ég lærði undir landspróf endur fyrir löngu, kynntist ég manni sem hét Arnljótur gellini, og raunar þannig að ég átti að læra utan að og geta skýrt nokkuð tyrfið og fornyrt kvæði sem Grímur Thomsen hafði ort um þennan náunga. Meðal margra annarra orða segir þar;

…

Skarlats kyrtli sveiptur síðum,

Sára gyrður þorni fríðum;

Geislinn hans er gambanteinn. [1]

Hvernig í ósköpunum átti maður fjórtán ára gamall að vita að þarna var verið að tala um mann, sverðið hans og skíðastaf? Þá hafði ég aldrei reiknað með því í neinni alvöru að Arnljótur gellini væri til utan þessa kvæðis og taldi að það hefði fyrst og fremst verið ort til að þyngja landsprófið. En svo segir Snorri frá þessum manni í Ólafs sögu helga og þar er hann eins konar norræn útgáfa af Hróa hetti; risavaxinn útilegumaður sem berst við úlfa og tröllskessur en er góðhjartaður og hjálpsamur við ferðamenn. Og sem ég grúfði mig yfir auglýsingarnar og lét sem minnst fyrir mér fara sá ég að hann var þá einmitt úr þessu þorpi og að senn yrði þar í grenndinni flutt, sungin og leikin um hann ópera eins og var raunar árviss atburður á þessum slóðum.

Á meðan þessu öllu fór fram höfðu flestallar gáttir himinsins opnast og sjaldan hafa tveir menn losnað við jafn mikla bleytu fyrir jafn lítinn pening eins og við Gísli þessa nótt í Gällö.

Morguninn eftir var aftur komið ágætt ferðaveður og regnvatnið hafði sigið ofan í moldina í Gällö. Landið og loftið höfðu hreinsast við regnið og vatnsborðið hafði hækkað í Revsunds-vatninu. Skammt undan var Ammer-eyja og ýmsir hólmar en þröng sund á milli. Þarna var Ólafur helgi eitt sinn á siglingu þegar datt á dimm þoka. Skipið rak stefnið í klett norðaustan á Ammer-eynni en því réð hamingja Ólafs að skipið hvorki marðist né brotnaði heldur rann það inn í steininn. Þar sat eftir djúpt far í klettinum sem hvorki öldur né vindar hafa náð að veðra burt.

Af dýrlingum eru sagðar helgra manna sögur. Þær eru flestar nokkuð blóðlitlar og á sömu bókina lærðar. En af Ólafi helga fóru jafnframt helgisögunum allt öðru vísi sögur; þjóð- eða ævintýrasögur þar sem hann líktist meira Batman en helgum manni. Sennilega var hann of ástsæll til þess að Norðmenn vildu einfaldlega leggja honum eins og öðrum dýrlingum við siðaskiptin. Það þurfti því að finna honum ný hlutverk og ný form.

Einhver þekktasta sagan af Ólafi helga er um kappsiglinguna. Þeir eiga að hafa verið saman í stríði sunnan og austan við Svíþjóð hálfbræðurnir Haraldur harðráði og Ólafur. Þá ákváðu þeir að keppa um það hvor yrði fljótari að sigla til Niðaróss en sá sem ynni skyldi verða Noregskonungur. Haraldur lagði strax af stað og sigldi rösklega en með ströndum. Ólafur helgi fór sér ekki óðslega og lagði miklu seinna af stað. Skip Ólafs hét Uxinn og því skipi sigldi hann beinustu leið yfir þveran og endilangan Skandinavíuskagann og náði auðvitað miklu fyrr til Niðaróss. Þar sem skipið fór yfir land skildi það eftir djúpa dali og fjallaskörð sem síðan eru kennd við Ólaf. Hann skeytti því engu þótt hann sigldi gegnum og bryti bústaði tröllanna í fjöllunum og ef þau æmtu, breytti hann þeim einfaldlega í steindranga sem enn má víða sjá í landslaginu.

St. Olaf med dit brede Skjeg

Du rider så nær min Kjeldervæg,

sagði ein skessan, en Ólafur svaraði:

Stat du der i Stok og Steen

Til jeg kommer her tilbaka igjen. [2]

Í þessari sögu minnir skip Ólafs helga á Skíðblaðni sem segir frá í Eddu. Dvergar höfðu smíðað það undraskip og gefið Frey. Ávallt fékk það óskabyr og þegar það var ekki í notkun mátti vefja því saman eins og bréfvasaklút og geyma í buddunni sinni. Skip Ólafs helga var viðlíka töfrum gætt og gat siglt á sjó og landi. Í norskum ævintýrum er sagt frá svipuðum undraskipum, til dæmis um það er sagan Skipið sem sigldi á landi og skrítnu karlarnir sex. [3]

En það fer ekki bara sögum af siglingum Ólafs helga. Stundum reið hann á hestum gegnum fjöll til að stytta sér leið eða skákaði þeim einfaldlega til hliðar. Oft stukku reiðskjótar hans yfir breið stöðuvötn eða heilu firðina og enn má víða sjá hófförin í klettunum þar sem þeir spyrntu sér á flug. Þyrfti Ólafur að tjóðra hesta sína brá hann gjarnan fingri í klett og gerði þar gat til að þræða gegnum tauminn. Þannig tilkomnir hestasteinar eru víða í Noregi. Verksummerkin eftir Ólaf helga eru af ýmsum toga.

Undir hádegi komum við að gríðarmikilli kirkju sem tæpast á heima í svona strjálbýlli sveit; hún gæti rúmað allt trúfólk í meðalstórri borg. Þessi heitir Revsunds-kirkja og unnið var að viðhaldi á henni. Við spurðum einn verkamanninn hvort það væri nokkur truflun að því að við litum inn. Hann skildi ekki eitt einasta orð en brosti breitt, sagði: „Stampíló, stampíló,“og benti okkur að koma með sér. Þetta var ungverskur byggingaverkamaður að lagfæra glugga og var orðinn því vanur að afgreiða pílagríma um stimpla. „Stampíló, stampíló,“ endurtók hann sigri hrósandi og þrykkti kirkjustimplinum á auðan reit í pílagrímapassana okkar. Á stimplinum var mynd af státnum ref með stóran fisk í kjaftinum.

Svo fórum við að svipast um í kirkjunni og þar var að vanda margt að sjá. Uppi á vegg hékk langt sverð og meðalkaflinn var ætlaður fyrir báðar hendur í einu. Þetta sverð hafði fundist í vatninu rétt fram undan kirkjunni. Útskorið og málað trévirki á stærð við tvöfalda kirkjuhurð var þarna til minningar um löngu liðin presthjón: Homo. Memento mori stóð þar og hauskúpa til áréttingar: Maður, mundu að þú átt að deyja.

Svo var margbrotin altaristafla frá árinu 1665. Efst var mynd frá því eftirminnilega augnabliki þegar Kristur varð uppnuminn til himna. Það hefur þvælst fyrir mörgum biblíumyndamálaranum að gera því atviki skiljanleg skil. Einföld aðferð sem margir þeirra hafa notað er sú, að postularnir standa eins og þvörur og horfa upp fyrir sig á fætur sem eru um það bil að hverfa upp í ský. Það er þá Jesús á uppleið. Stundum er látið duga að sýna skóförin á jörðinni millum þeirra, til að tákna að þarna hafi Jesús staðið en sé nú svifinn upp. Hér í Revsunds-kirkju hafði myndasmiðurinn Anders Olsson valið smekklega lausn: Postularnir standa á jörðu niðri en Jesús svífur yfir þeim umvafinn skýi sem er eins og björgunarhringur utan um hann miðjan; efri parturinn stendur upp úr því, neðri parturinn niður úr því svo ekki geti farið milli mála hvað er að gerast.

Uppi í turninum hékk frásagnarverð kirkjuklukka. Þessa klukku hafði Karl XI. gefið kirkjunni þegar hann fór þarna um árið 1686, sem er ekki í frásögur færandi. Kóngar áttu að vera veitulir í þá daga. Hitt var merkilegra að þegar þessi kóngur svo dó ellefu árum seinna, þá var að sjálfsögðu klukkunni í Revsunds-kirkju hringt fyrir sálu hans eins og öðrum klukkum. En þá var eins og skynlaus klukkan minntist þess að hún átti tilveru sína einmitt þessum kóngi að þakka og hún rifnaði að endilöngu. Ef hægt er að gera ráð fyrir tilfinningum hjá kirkjuklukkum, mundi maður freistast til að halda að hér væri um sorg að ræða. Nú hefur klukkan verið steypt og hert upp á nýtt og engrar væmni eða viðkvæmni gætir hjá henni gagnvart konunglegum dánarfregnum hin síðari ár.

Við hittum umsjónarmann kirkjunnar sem fór með okkur um staðinn. Spölur var niður að vatnsbakkanum og þar bryggja. Margir úr sókninni komu langt að til að vera við messu og sumir á bátum. Upp af bryggjunni var röð smáhýsa (kyrkstallar). Þau byggðu bændurnir yfir sig og þar gátu þeir gist með hyski sitt næturnar fyrir og eftir messu. Bæði vildi messan verða nokkuð löng ef presturinn var andríkur og svo langaði fólk auðvitað bæði að sýna sig og sjá aðra úr því að það var komið svo langan veg. Þetta voru lítil ferningslaga hús, og rauði liturinn úr koparnámunum í Falun hafði verið borinn á þau öll.

[1] Grímur Thomsen: Ljóðmæli. Kaupmannahöfn 1895. Bls. 85.

[2] Olav Bö: Heilag-Olav i norsk folketradition. Det norske samlaget. Oslo 1955. Bls. 73-74.

[3] Norsk ævintýri. P.Chr. Asbjörnsen og Jörgen Moe skrásettu. Sérprentun úr Morgunblaðinu. Reykjavík 1943. Bls. 70.