32. Kristni eða dauði
Það var alla tíð ásetningur Ólafs Haraldssonar að fullkristna Noreg. Mikið var í húfi því dómsdagur var í nánd. Lærðir menn sem tóku Biblíuna bókstaflega höfðu lengi búist við að hann yrði árið þúsund. Allir þeir sem ekki höfðu játast kristni þegar básúnur englanna hljómuðu að morgni dómsdags – Norðmenn jafnt og aðrir – áttu vísa útskúfun í Víti til allrar eilífðar. Tíminn hætti nefnilega að vera til að kvöldi dómsdags; eftir það gerðist ekki neitt, allar atburðarásir hættu, hvaðeina fraus óendanlega lengi í því ástandi sem það var þá. Samviskusamir trúboðar vildu og þurftu að koma sem flestum skírnum í verk fyrir þúsaldarmótin. En svo varð enginn dómsdagur árið þúsund. Opinberunarbókin hafði reynst ónákvæm eða torskilin svo guðfræðingar þurftu að endurskoða tímatalsreikninga sína og leiðrétta. Þeir úrskurðuðu að úr því dómsdagur varð ekki þegar þúsund ár voru liðin frá fæðingu Krists, þá væri langlíklegast að hann yrði þúsund árum eftir upprisu Krists, sem sagt nokkurn veginn árið 1033. Sem fyrr var áríðandi að skíra sem allra flesta með hraði. Minna máli skipti hvort það var með illu eða góðu. Sumir töldu raunar að sú trú sem menn tóku nauðugir væri öllu endingarbetri en sú sem þeir tækju sjálfviljugir.
Nú var landið alls ekki kristnilaust fyrir komu Ólafs. Ólafur Tryggvason hafði til dæmis boðað kristni á undan honum. Víða höfðu verið reistar kirkjur við bæi. En sums staðar og einkum í afskekktari sveitum blótuðu menn enn hin gömlu goð og margir treystu þeim miklu betur til að ábyrgjast gott árferði heldur en einhverjum Drottni að sunnan, þar sem aldrei þurfti að óttast næturfrost. Hlaðajarlar höfðu látið menn sjálfráða í trúarefnum, meðan þeir fóru með völd.
Ólafur Haraldsson sneri sér að trúboði jafnskjótt og hann taldi sig sæmilega traustan í valdastólnum. Hann fór um Upplönd með þrjú hundruð manna her:
Hann rannsakaði að um kristnihald manna, og þar er honum þótti ábóta vant, kenndi hann þeim rétta siðu og lagði svo mikið við, ef nokkrir væru þeir, er eigi vildu af láta heiðninni, að suma rak hann brott úr landi, suma lét hann hamla [=limlesta] á höndum eða fótum eða stinga augu út, suma lét hann hengja eða höggva, en engi lét hann óhegndan, þann er eigi vildi guði þjóna. Fór hann svo um allt það fylki. Jafnt hegndi hann ríkum og óríkum.[1]
Upplendingakóngunum þótti sem Ólafur gengi nú á það frelsi sem hann hafði lofað þeim. Fimm Upplendingakóngar, og einn þeirra var Hrærekur frændi Ólafs, efndu til samsæris í því augnamiði að drepa Ólaf. En þeir voru alltof svifaseinir. Ólafur frétti af samsærinu og gekk rösklega í málið. Hann lét skera tunguna úr einum kóngi, rak þrjá þeirra í útlegð en stakk augun úr frænda sínum, Hræreki. Í kristniboðsferð sem hann síðar fór norður til Hálogalands hótaði hann lífláti, brenndi byggðir og tók gísla. Þá varð hann þess áskynja að Þrændir blótuðu enn heiðin goð svo hann drap höfðingja þeirra. Snorri segir að svo hafi Ólafur skilið við í hverju héraði að allt fólk játaði að halda helga trú.
Jafnframt trúboðinu efldi Ólafur kirkjuna á valdatíð sinni. Kirkjan heyrði undir erkibiskupinn í Brimum, þó svo kristniboðarnir og kenningin kæmu einkum frá Bretlandi. Ólafur efndi til fyrsta kirkjuþingsins í landinu og þar var lagður grunnur að kristnirétti, sem er lagabálkur um kirkju og kristni. Lög bönnuðu eftir það heiðni og kváðu á um skyldu manna til að játa kristni, byggja og halda við kirkjum, tryggja framfæri presta, halda hátíðir, láta vera að bera út heil og ófötluð börn, virða föstur í mat og kynlífi. Samfarir voru bannaðar í samtals hundrað daga á ári og sá sem hélt við ambátt átti að greiða biskupi sekt. Víst var þessi kristniréttur barn síns tíma en engu að síður jók kristnitakan almennt virðinguna fyrir mannlífinu frá því sem fyrir var í Noregi líkt og á öðrum stöðum.
[1] Heimskringla. Ólafs saga helga. 73. kafli.
