28. Jamtaland

En þarna vorum við komnir inn í dimman og drungalegan Jamtaskóginn og þar hafði margur pílagrímur villst og týnst á öldum áður. Sumir voru rændir eða drepnir eða hvort tveggja, því í skóginum höfðust við stigamenn og útlagar. Svo var þessi óaldarlýður útsmoginn að stundum höfðu stigamennirnir dulbúið sig sem eggjandi konur til þess að komast nær grunlausum fórnarlömbum sínum. En þennan dag var himinninn fallega blár, sólin skein og hvergi örlaði á óeðlilega þrekvöxnu kvenfólki né neinum þeim gjörningum sem þurft hefði til að við villtumst út af beinum og breiðum veginum.

Inni í skóginum hjóluðum við fram á héraðsmörk: héraðið Medelpad var að baki og Jamtaland tekið við. Stærð þess er á borð við þriðjunginn af Íslandi og ennþá er það ámóta strjálbýlt. Að stærstum hluta er það klætt dimmum skógi en landgæðin eru mest umhverfis Storsjö, sem er fimmta stærsta stöðuvatnið í Svíþjóð. Á héraðsmörkunum var gamall og grár steinn. Hann heitir Altarissteinn af því að ofan af honum predikaði trúboði guðsorð á elleftu öldinni. Sá maður var nefndur Steinfinnur en stundum Staffan, stundum Stefanus eða jafnvel Simon. Nöfn voru ekki bókfærð á þeim tíma hér um slóðir og hafa skolast í brigðulu minni manna. Steinfinnur þessi fór langt norður um sveitir og messaði yfir Sömunum, sem þá voru kallaðir Finnar. Vegna langferða sinna komst hann ekki til að byggja yfir sig kirkju eða smíða predikunarstóla og messaði í staðinn ofan af stórum steinum. Svo er sagt að einhver heiðinginn hafi orðið yfir sig pirraður á málæðinu í Steinfinni og drepið hann. Orð geta verið dýr.

En hvaðan kemur nafnið á þessu héraði: Jamtaland? Snorri kann svar við því en það er ekki endilega eina svarið. Eysteinn illi var smákóngur í Noregi nokkru fyrir tíma Haraldar hárfagra. Hann lagði undir sig sveitirnar Þrændalög kringum Þrándheimsfjörð og setti son sinn yfir héraðið. Þrændir drápu hann. Þá styggðist Eysteinn og til að hefna sín á Þrændum og niðurlægja þá gerði hann þeim tvo kosti. Þeir máttu velja hvort þeir heldur hefðu fyrir kóng þræl eða hund sem hét því leiða nafni Saur. Þrændir vildu miklu heldur fá hundinn fyrir kóng en þrælinn og töldu að með því móti fengju þeir meira sjálfræði. Með göldrum komu þeir þriggja manna viti fyrir í hundinum. Eftir það gat hann sagt þriðja hvert orð á mannamáli en gelti hin tvö orðin. Með þessu móti mátti halda uppi við hann einföldum samræðum. Hundurinn hafði heimili þar sem hét Saurshaugur. Sá varð endir á þessum hundskóngi að úlfar slitu hann í sig.

En Eysteinn illi gerði það ekki endasleppt við Þrændur í óvild sinni og margir kusu að láta undan síga. Einn þeirra var Ketill jamti. Hann fór austur yfir Kjöl með sitt fólk, ruddi þar skóg og setti niður bú. Jamtaland heitir eftir þessum landnámsmanni. Sonarsonur Ketils jamta hét Þórir helsingur sem Helsingjaland dregur nafn af. Þegar Haraldur hárfagri hóf hernað um Noreg hörfuðu margir sem þótti þrengt að sér og fóru einnig austur yfir Kjöl. Sumpart liggja því sömu ástæður fyrir landnámi Íslands og Jamtalands.

Lengi voru landamærin milli Svíþjóðar og Noregs óljós á þessum slóðum eða engin. Jamtaland var vissulega Svíþjóðarmegin við Kjölinn en þó byggt fólki frá Noregi. Þegar sæmilega stöndugir kóngar voru komnir til sögu í Noregi og Svíþjóð bitust þeir um hvor ætti skattheimtuna í Jamtalandi. Það kostaði líf nokkurra skattheimtumanna en yfirleitt eru þeir fáum harmdauði. Jamtar stjórnuðu sér að mestu leyti sjálfir og stofnuðu til almannaþings á tíundu öld, rétt eftir að Alþingi var sett á Þingvöllum um 930. Jamtar lutu engu valdi ofar þessu þingi og voru því um skeið þjóðveldi eins og Íslendingar. Þingið hét Jamtamót og var haldið árlega í mars á eynni Freysey (Frösö) úti á Stórasjó (Storsjö) en samtímis þinginu fór fram mikill verslunarmarkaður á ísilögðu vatninu. Allir Jamtar áttu rétt á að koma til þings og bera upp sín mál. Þar var leitað sátta í deilum, dæmt í sakamálum og talið er að skömmu fyrir Stiklastaðabardaga hafi þingið samþykkt að taka upp kristinn sið með álíka friðsamlegu móti og gert var á Alþingi. Sagt er að Jamtamótin hafi verið haldin óslitið frá því á tíundu öld, þó það hafi stundum verið í óleyfi þeirra kónga sem réðu héraðinu í það og það sinnið. Sé svo, gerir það Jamtamótin að næstelsta þingi heimsins.

Þjóðveldi Jamta lauk á tólftu öld þegar til Noregs kom maður frá Færeyjum sem Sverrir hét. Gunnhildur, mamma hans, andaði því út úr sér að hann væri raunar ekki hjónabandsbarn, heldur væri pabbi hans Noregskóngur sem héti Sigurður munnur en hann hefði hún hitt sem snöggvast á ferðalagi. Á þessum tíma voru lítil tök á að sanna faðerni og fólk varð að treysta minni sínu. Sverrir tók meint faðerni sitt miklu alvarlegar en til dæmis nútímasagnfræðingar gera, og linnti ekki látum fyrr en hann var orðinn Noregskóngur. Litlu síðar átti hann leið um ísilagðan Stórasjó með eitt hundrað menn. Jömtum fannst hann ekki eiga þar nein erindi og réðust á hann og voru tólf hundruð saman. Bardaginn fór fram í niðamyrkri og þegar morgnaði sáu Jamtar að þeir höfðu vissulega barist ágætlega og fellt marga menn en flesta úr sínu eigin liði. Það var kannski ekki óeðlilegt miðað við skyggnið og hitt hvað þeir voru miklu fleiri. Eftir þetta varð Jamtaland norskt en svo rann Noregur undir Danakónga með tilkomu Kalmarsambandsins sem sameinaði öll Norðurlönd árið 1397.

Svíar höfðu hins vegar þráláta löngun til þessa svæðis og vissulega mátti styðja hana landfræðilegum rökum. Aftur og aftur hernámu þeir Jamtaland. Aftur og aftur unnu herir Dana og Norðmanna það af þeim. Á einni öld máttu Jamtar út af þessu skipta þrettán sinnum um land og kóng. Það var svo loksins árið 1645 að Svíar náðu héraðinu endanlega á sitt vald. Og þar er komin skýringin á skjaldarmerki Jamtalands sem er óvenju viðburðaríkt. Þar getur að líta silfurlitan elg; á lend hans situr fálki í árásarhug og hundur gerir sig líklegan til að bíta elginn á háls. Elgurinn er Jamtaland sem Noregur og Svíþjóð bítast um. Áður fyrr voru dýrin á merkinu villtari og grimmilegri en þau eru nú. Þá var hreindýr í stað elgsins, í staðinn fyrir hundinn var hungraður úlfur og fálkinn var þá gráðugur örn. Svo var það árið 1935, að fyrir sakir sívaxandi vinfengis hinna fornu fjenda, Norðmanna og Svía, var ákveðið að breyta dýrunum í meiri meinleysingja.

Það var löng leið og tilbreytingarlítil gegnum Jamtaskóg; skógarþykkni í allar áttir svo langt sem séð varð, stundum glampaði á tjörn í fjarska. Baldursbrá spratt við veginn, rauðsmári og bláklukkur. Víða hafði jökullinn skilið eftir grettistök. Við komum niður að vatninu Refsundssjö en með því vorum við komnir á nýtt vatnasvæði og höfðum skilið við ána Ljungan eftir nokkurra daga samfylgd.