Um vel meintar en mislukkaðar jólagjafir

Líklega er þó rétt að benda á það strax í byrjun hvað lífið getur verið óútreiknanlegt og því til sönnunar er kallaður til leiks bandarískur maður að nafni William Sydney Porter. Hann kallaði sig O. Henry og var atgervismaður en ekki vammlaus. Tvennt heldur nafni hans á lofti; annars vegar eru það einar fjögur hundruð smásögur sem hann samdi á öndverðri tuttugustu öldinni, hinsvegar var hann maðurinn sem fann upp hugtakið “bananalýðveldi” – á frummálinu banana republic - , en það gerði hann eftir stutta dvöl í Honduras á flótta undan bandarísku réttvísinni.

Eina söguna sína kallaði hann Gjafir vitringanna. Hún fjallar ekki nema óbeint um vitringana Kaspar, Melkíor og Baltasar sem segir frá í jólaguðspjallinu, og oft er ruglað saman við ræningjana úr Kardemommubænum: Kasper, Jesper og Jónatan. Þvert á móti segir hún frá nýgiftu pari í lítilli og fremur ræksnislegri íbúð í New York; hann heitir James Dillingham Young og hún Della. Þau elskast heitt. James er 22 ára og vinnur fyrir heimilinu en það eru erfiðir tímar og vikukaupið hans var nýlega lækkað úr þrjátíu dollurum niður í tuttugu. Della er heimavinnandi sem merkir að hún kaupir efni í og eldar kvöldmat handa þeim báðum.

Við kynnumst þessu fólki á aðfangadag jóla og fyrst Dellu. Það er morgun, hún er heima og örvilnuð. Undanfarna mánuði hefur henni einungis tekist að klípa af matarpeningunum og stinga undan einum dollar og áttatíu og sjö sentum, en það er ekki nærri nóg fyrir þeirri jólagjöf sem hana hefur dreymt um að gefa sínum heittelskaða James. Einn dollar og áttatíu og sjö sent eru ekki upp í nös á ketti. Forget it, segir hún og hágrætur, svona getur fátæktin verið bitur. Þegar hér er komið í sögunni lætur O. Henry í ljós þá skoðun sína að lífið felist einkum í að snökta, sjúga upp í nefið og brosa, en af þessu þrennu sé lang algengast að fólk sjúgi upp í nefið.

Nú þarf að kynna til sögu tvenn verðmæti sem eru í eigu Dillingham-hjónanna þrátt fyrir örbirgð þeirra að öðru leyti. Í fyrsta lagi hefur Della forkunnarfagurt og sítt hár. Það er brúnt og svo sítt að það nær henni niður fyrir hnésbætur. Drottningin af Saba hefði öfundað Dellu af þessu hári og má ég skjóta því að hér, þó að O. Henry hafi ekki haft um það minnstu hugmynd, að hár Hallgerðar náði henni ekki niður á nafla þegar hún heillaði Gunnar einn sólardag á Þingvöllum forðum. Í öðru lagi á James Dillingham forláta vasaúr sem var ættargripur og sjálfur Salómon hefði ágirnst það þrátt fyrir auðlegð sína enda hafði engum svo mikið sem dottið vasaúr í hug á hans dögum.

Nú gerist það í sögunni að Della tekur ákvörðun; hún ætlar að kaupa almennilega jólagjöf handa James. Hún fer í kápuna og út og lætur ekki staðar numið fyrr en úti fyrir dyrum Madame Sofronie. Á skilti stendur að þar sé keypt og selt hár af öllum gerðum. Með þeim takast samningar um að Madame Sofronie greiði tuttugu dollara fyrir hárið, og frá henni fer Della þeim ríkari en hárinu fátækari. Vikum saman hafði hana dreymt um að gefa James verðuga festi fyrir vasaúrið; sú sem hann á er slitin og ómerkileg ef ekki beinlínis neyðarleg á annarri eins gersemi. Nú lætur hún þennan draum rætast og borgar tuttugu og einn dollar fyrir festina. Síðan fer hún heim og að reynir að láta einhverjar krullur tolla á hálfsnoðnu höfðinu á sér. Við sjálfa sig segir hún „Please God, make him think I am still pretty.“ Að svo búnu setur hún kótelettur á pönnu, en í New York voru á þessum árum aldrei borðaðar rjúpur á jólunum.

James Dillingham Young, sem elskar Dellu ekki minna en hún hann, kemur nú heim úr vinnunni og bregður illa. Della hafði búist við reiði, furðu, vanþóknun, hryllingi en hún sér ekkert þessa í svip hans; hann þvert á móti glápir á hana eins og hálfviti og segir „Þú hefur klippt af þér hárið“, sem eiginlega þarf ekki að taka fram, svo áberandi sem það er. Því svarar Della og segir á þessa leið: „Elsku kallinn minn, ekki stara svona á mig. Ég seldi hárið, af því ég gat ekki hugsað mér annað en gefa þér almennilega jólagjöf.“ Svo segir hún að hárið vaxi hratt, sem er svokölluð hvít lygi, því hár þokast upp úr húðinni einhverja nanómetra á sólarhring og það mun ekki ná henni niður í hnésbætur aftur fyrr en eftir herrans mörg ár ef nokkurn tíma.

Nú er kontrapunktur í sögunni. „Klipping, hárþvottur, rakstur, það er ekki málið,“ segir James og réttir henni pakka og þegar hún hefur opnað hann forvitnum fingrum, þá liggja þar hárkambarnir dýrlegu sem hún oft og lengi hafði dáðst að í búðarglugga á Broadway. Eitt andartak gleðst hún yfir þessari yndislegu gjöf án þess að muna að hárið sem kambarnir áttu að sitja í er nú mestallt komið í eigu Madame Sofronie.

En sú bót er í máli að stundum er sælla að gefa en þiggja og það er hreint ekki ljóst hvort tárin í augnkrókum Dellu Dillingham Young eru beiskjutár eða gleðitár, þegar hún réttir James sína gjöf. Víst er samt að hún er hreykin af sjálfri sér og fórn sinni, þrátt fyrir að nú hafi komið á daginn að fórnin er enn stærri en hana grunar.

„Er þetta ekki dandy? “ spyr hún og fær honum úrfestina, og líklega væri illskást að þýða orðið dandy hér með „krúttlegt“ eða jafnvel „agalegt rassgat“. „ Er þetta ekki agalegt rassgat? Ég leitaði að því út um allan bæ. Þú verður að líta hundrað sinnum á úrið á dag til að monta þig.“

Hér kemur annar kontrapunktur í þessari stuttu sögu, sem er vel af sér vikið af höfundi, því auðvitað hafði James líka fært ástinni sína fórn og selt úrið góða til þess að eiga fyrir kömbunum. Festin er jafn úrlaus eins og kambarnir hárlausir.

Nú er ekki um margt annað að velja þetta jólakvöldið í Dillingham Young fjölskyldunni en snúa sér að kótelettunum sem höfðu marað í hvæsandi feitinnni og þeirri hamingju sem situr eftir þegar verðmætum þessa heims hefur verið fórnað fyrir ástina.

Það var svo ekki fyrr en löngu seinna sem Piet Hein orti vísuna um týnda hanskann sem er svona í þýðingu Magnúsar Ásgeirssonar:

Að týna hreinlega

hönskunum sínum

er heppni á móti því

að tapa öðrum

en henda hinum

og heimta þann týnda á ný.

Matthias Jochumsson: Ljóðmæli. Úrval. Bókaverslun Sigf. Eymundssonar 1915. S 56

O.Henry: The Gift of the Magi. The Best Short Stories of O. Henry. The Modern Library. New York. 1945

Íslendinga sögur. Bindi XI. Njáls saga. Íslendingasagnaútgáfan. Reykjavík. 1947 S. 72

Magnús Ásgeirsson: Ljóðasafn II. Helgafell. Reykjavík. 1975. S. 346