Um lélega frammistöðu brúðguma og örreitiskot austur í ....

Um lélega frammistöðu brúðguma og örreitiskot austur í Mjóafirði

Stundum er sagt svo um hjón, einkanlega séu þau löngu látin og engir lengur til frásagnar, að „samfarir þeirra hafi verið góðar“, eins og um þetta atrið hafi aldrei verið nema eintóm eining og harmónía. Sjaldnast er svo, enda meta hjón oftast samfarir sínar á afar mismunandi hátt og til þess að styðja þá fullyrðingu með rökum og heimildum þarf ég bæði að leita suður til Danmerkur og austur í Mjóafjörð.

Það hafa ábyggilega verið zilljón menntamálaráðherrar á Íslandi en samt muna engir nafnið á nokkrum einasta þeirra eftir að hann stóð upp úr ráðherrastólnum, nema Vilhjálmi frá Brekku í Mjóafirði. Þegar hann hætti ráðherradómi fyrir hálfum mannsaldri, þá roskinn maður, sneri hann sér að því að færa í letur sagnir úr heimasveit sinni og af einkennilegum mönnum, t.d. Hemma túkalli og Eysteini Jónssyni. Hann hefur nú skrifað hátt í tuttugu bækur og árið 2006 birtist kverið Sjaldséðir Mjófirðingar. Maður getur ekki verið nema þakklátur fyrir að sumir Mjófirðingarnir sem þar segir frá skuli vera sjaldséðir, svo einkennilegir, ónærgætnir og rustalegir voru þeir í háttum. Þannig er til að mynda um tröllkonu nokkra, sem bjó í gili ofan við kirkjustaðinn Fjörð. Það hafði þvílíkt örvandi áhrif á hana þegar prestar messuðu í kirkjunni, að hún ærði þá með göldrum í miðri ræðunni þannig að þeir fóru að þrugla umfram venju og hlupu loks viti sínu fjær á hennar fund. Hvorki ég né Vilhjálmur erum þannig innréttaðir að við viljum tíunda hvað þeim fór á milli, en líklega var skessan sömu gerðar og fjallaköngulær og kvenfiskar af sædjöflategund, að hún drap prestana eftir að hafa hagnýtt þá eins og hún vildi og át svo að því loknu. Eftir eina messuna kom smali að henni sitjandi á steini niðri í Prestagili og spurði hana hvað hún væri að gera. „ Ég er að kroppa um höfuðskel Tómasar prests. “ svaraði hún þá.

En skessa þessi og prestaæta er ekki til umræðu hér, heldur ónefnd konungshjón í Danmörku og bændur tveir í Mjóafirði. Annar þeirra bjó á Hofi, hinn á Steinsnesi, en báðir voru hreppstjórar sinn í hvorum hreppnum því þá voru ekki færri en tveir hreppar í firðinum. Báðir bjuggu næst hreppamörkunum og því hlið við hlið. Þeir urðu ósáttir út af bláfátæku gamalmenni sem Brandur hét og þurfti sveitarframfæri, en hvorugur þeirra vildi hafa hann, báðir vildu koma honum á hinn hreppinn. Þetta var löngu áður en farið var að ráða félagsmálastjóra í sveitarfélög til að sinna svona málum af fagleik og atvinnumennsku. Brandur hafði ekki lífsþrótt til að bíða úrslitanna í deilunni og gaf upp öndina af hungri og kulda meðan hann beið á hreppamörkunum. Það yndi sem Íslendingar hafa af því að fara illa með fátæk gamalmenni á sér afar langa hefð.

Ekki batnaði samkomulag hreppstjóranna þótt báðir næðu sínu fram í máli Brands heldur versnaði það um allan helming. Þar kom að þeir réðust hvor á annan, en gættu þess ekki að á milli þeirra var mjór en klettóttur og djúpur vogur. Í stað þess að renna hvor á annan hlupu þeir, hálfblindaðir af reiði, beint ofan í voginn og drukknuðu en þar heitir síðan Hreppstjóravogur. Að vísu var of seint að byrgja brunninn, en í þá daga eins og enn tíðkast, gripu yfirvöld engu að síður til forvarnaraðgerða eftir á. Valdsmenn fyrir norðan og austan ákváðu því að taka sneið af báðum jörðunum Hofi og Steinsnesi, og búa til úr sneiðunum nýja jörð á milli þeirra gömlu, sem vera ætti einskonar hlutlaust einskis-manns-land næst þegar viðlíka deila kæmi upp á milli hreppstjóra. Enginn kærði sig um að eignast þessa jörð né búa á henni, svo hún var fengin Danakonungi til eignar. Jörðin hét Eldleysa og það með réttu, því þetta var örreitis kytja með engum gögnum eða gæðum og sagnfræðingar telja raunar að aldrei fyrr né síðar hafi Danakonungur eignast jafn vonda lóð.

Nú stóð þannig á spori fyrir Danakóngi að hann gifti sig rétt um þetta leyti. Fyrst var kirkjubrúðkaup, síðan veisla og loks brúðkaupsnótt. Morguninn eftir vaknaði Danakóngur í góðu skapi og ánægður með sjálfan sig. Honum hafði fundist gaman í kirkjunni, veislunni og þá ekki síst um brúðkaupsnóttina. Hann var í stoltu og rausnarlegu skapi, velti sér á hliðina og spurði konuna sína hvað hún vildi nú fá í morgungjöf, hann hefði hugsað sér að leyfa henni að velja sér hverja þá jörð sem hún vildi úr jarðasafni sínu, en hann átti þær bæði margar og góðar. Í sjálfsánægju sinni datt honum helst í hug að brúðurin mundi velja sér Slésvig-Holstein, eyna Falstur, slotið Charlottenlund eða einhverja aðra vildisjörð og beið spenntur eftir svarinu. Hin nýbakaða og nývaknaða drottning lagði hinsvegar allt öðruvísi mat á frammistöðu hans um nóttina heldur en hann sjálfur og var bæði úrill og ergileg. Það rifjaðist upp fyrir henni að kónginum hafði nýverið áskotnast þetta fádæma rýra kot austur í Mjóafirði á Íslandi, Feurlos eins og það nefndist á lágþýskunni sem töluð var við hirðina. Hún mundi að þetta var jörð sem varð til svo hreppstjórar færu sér ekki að voða út af framfærslumálum þurfalinga í framtíðinni, en ekki af því hún myndi nokkru sinni geta framfleytt búpeningi. Af bölvun sinni lét nú drottning í ljós við kónginn, að sér fyndist mátulegt að hún eignaðist þessa jörð að launum fyrir viðvikið sem hún hafði gert honum þá um brúðkaupsnóttina. Þeir sem kunnugir eru sögu dönsku konungsættarinnar segja að framhaldið á samförum þeirra hjóna hafi verið jafn bölvanlegt eins og þessi byrjun, en þó hafi konungurinn aldrei fattað til fulls hvers vegna hún valdi ekki einhverja skárri jörð. Þar sem hvorugur okkar Vilhjálms frá Brekku vill varpa hinni minnstu rýrð á Aldinborgarættina, sem svo lengi fór með yfirstjórnina á Íslandi, kærum við okkur ekki um að nafngreina þessi hjón, því oft má satt kyrrt liggja.

Nú hafa morgungjafir verið af lagðar að mestu, Danakóngar eiga ekki eina einustu jörð á Íslandi, það eru ekki lengur tveir hreppar í Mjóafirði heldur er allur fjörðurinn orðinn partur af Fjarðarbyggð, hvorki messa prestar lengur í Firði né eru þeir étnir af tröllkonum; aðeins sá sannleikur blívur að fólk er svo einkennilega sundurleitt, að því getur fundist nákvæmlega sama fyrirbærið ýmist vera hinn mesti happadráttur eða algjör bömmer.

Vilhjálmur Hjálmarsson: Sjaldséðir Mjófirðingar: sagnir um dularverur og dáið fólk. Vilhjálmur Hjálmarsson gaf út. Reykjavík. 2006: 11-12, 35-37, 42