Um framhaldssögur sem ævinlega hófust klukkan sjö á ...

Um framhaldssögur sem ævinlega hófust klukkan sjö á morgnana

Ástir sem byrja vel og enda vel þykja lummulegar og þannig ástum verður ekki hampað í þessari bók. Þær líkjast þeim ómerkilegu tímabilum í Íslendingasögum sem sagt er um: „Var nú allt kyrrt um hríð“.

Hinar eru miklu skárri sem byrja illa en enda vel. Nú væri auðvelt að rekja fjölmörg dæmi um þess konar ástir frá Íslandi, Færeyjum og jafnvel úr Skandínavíu, en engu að síður víku sögunni nú austur til Persíu og raunar aftur til þess tíma er voldugur og landauðugur soldán af ætt Sassanída var að falla frá eftir langa og farsæla ævidaga. Tvo syni átti hann en lét þann eldri sem Sjarjar hét erfa allt ríkið eins og lög gerðu ráð fyrir. Sjarjar þótti hins vegar svo vænt um yngri bróður sinn, Sjasenan, að hann gaf honum ótilneyddur væna skák af ríkinu sem var raunar eyðimerkurborgin Samarkandog nærsveitir. Margur hefur gefið minna án þess að þurfa að skammast sín fyrir það. Það er sólin sem bregður birtu á alla staði, en slíkur er dýrð og ljómi Samarkandborgar að hún lýsir fyrir sitt leyti upp sólina.

Báðir kvæntust þeir bræður gullfallegum konum og undu glaðir við sitt, uns dag nokkurn að Sjasenan lagði upp í ferð frá Samarkandtil að heimsækja bróður sinn. Eins og gengur uppgötvaði hann eftir eins og eina dagleið, að hann hafði gleymt smáræði í náttborðsskúffunni sinni og skaust til baka að sækja það á gæðingi sínum. Hann kom þá að drottningunni steinsofandi í rúminu í örmunum á kolsvörtum dela og fór ekki milli mála hverra erinda hann hafði komið. Sjasenan var til engra samninga heldur „svipti báðum úr svefni í dauða“ eins og Steingrímur Thorsteinsson orðar það, því hann hjó hausana af þeim báðum og fleygði skrokkunum út um gluggann ofan í gryfju. Hélt hann við svo búið áfram ferð sinni til Sjarjars bróður síns, en var eftirvæntingarlaus og stúrinn því þrátt fyrir allt hafði þetta að mörgu leyti verið ágæt drottning. Sjarjar fagnaði bróður sínum vel og í stað þess að fara á golfvöll, sem enginn var til í ríkinu, efndi hann til mikillar veiðiferðar honum til skemmtunar. Allt kom fyrir ekki. Sjasenan vildi ekki einu sinni fara með að veiða, sagðist vera með hálfgerða lurðu, hékk heima og glápti út um gluggann sinn meðan hinir skutu ótal tígrisdýr með spjótum og örvum. Sjálfur átti Sjarjar ágæta drottningu, sem naut aðdáunar fyrir kvendyggð og limaprýði. Sjasenan varð því ekki lítið hissa þegar hann út um gluggann sá þessa mágkonu sína standa í bullandi framhjáhaldi úti í garði með svörtum þræli, sem hún kallaði Mamúð og þar gaf hvorugt öðru eftir í ákefð og ástríðuþunga.

Nú er það ekki beinlínis af einberum rasisma sem ég tíunda þetta, að friðlarnir voru báðir svartir, sjálfum hefði mér verið rétt sama úr því sem komið var, en sassanídar voru annarrar skoðunar og þótti það bíta höfuðið af skömminni að láta blökkumann stinga undan sér.

Um kvöldið beið Sjasenan því ekki boðanna að segja bróður sínum frá því sem hann hafði séð til drottningar og eins hinu, að einmitt þetta sama hefði hent hann sjálfan fyrir svo sem viku, svo hann hefði mátt höggva höfuðið af drottningu sinni, að mörgu leyti ágætri konu, og sú væri einmitt ástæðan fyrir að hann hefði verið svona langt niðri undanfarið. Sjarjar sagðist ekki vera hissa á því en varð fyrir sína parta svo reiður að hélt við hugsýki, það er núna kallað „geðveikt reiður“ eða „gegt reiður“. Hann boðaði til sín vesírinn, sem í Samarkand gegndi svipuðu hlutverki eins og Geir Haarde gerir hér og Davíð Oddsson þar áður, og skipaði honum að kyrkja drottninguna með eigin hendi. Að svo búnu hjó hann persónulega höfuðin af öllum hirðmeyjunum og þær voru nógu margar til að hann næði aftur sæmilegri hugarró.

Af atburðum þessum drógu þeir bræður nú þá ályktun að kvenfólk væri án undantekningar svikult, undirförult og alls ekki á það ætlandi. Þetta var bersýnilega nokkuð öfgakennd ályktun um allar konur út frá bara tveimur konum og hún samrýmist raunar engan veginn grunnreglu rökfræðinnar um aðleiðslu. Í svonefndum Vínar-skóla heimspekinnar sáu menn snemma á tuttugustu öldinni að þó svo allar konur í heiminum, nema ein einasta, væru staðnar að framhjáhaldi með blökkumönnum, þá sannaði það ekki nokkurn skapaðan hlut um framhjáhald og þaðan af síður litaval þessarar einu konu.

Sjasenan sneri að svo búnu heim til Samarkandog er hann úr sögunni. Sjarjar bróðir hans var heima við en hann gat tæpast komist af stundinni lengur án kvenfólks og tók upp þann sið að giftast nýrri konu á hverju kvöldi, en lét ævinlega hálshöggva hana að morgni. Þetta gerði hann annars vegar til að refsa henni fyrir meðfædda ótryggð kvenkynsins, hins vegar til þess að hann ánetjaðist sjálfur aldrei framar neinni einni konu. Sjasenan var eftirtakanlega vandaður maður að því leyti, að aldrei svaf hann hjá utan hjónabands og aldrei kvæntist hann fyrr en hann var orðinn ekkill.

Það voru hvort tveggja verkefni vesírsins að hafa ævinlega tiltæka hreina mey um kvöldmatarleytið og síðan höggva hana fyrir morgunmat daginn eftir. Þetta þótti vesírnum, sem var húmoristi og góðmenni, hvimleið iðja og því verri þegar verulega fór að saxast á stofn hreinna meyja í byggðarlaginu. Sjálfur átti vesírinn tvær dætur óspjallaðar í föðurgarði: Dínarsade og Sjerasade. Báðar voru fagrar en þá síðarnefndu mátti kalla forkunnarfagra, fyrir utan það hve vel hún var að sér til munns og handa og hafði greindarvísitölu yfir 170 stig. Hún kunni heimspeki og læknisfræði þeirra tíma, svo hagmælt var hún og hraðkvæð að hún talaði helst aldrei nema í sléttuböndum. Auk alls þessa átti hún þúsund bækur hafði lesið þær allar og engu gleymt sem í þeim stóð. Hún var að ýmsu leyti lík Dustin Hoffmann í Regnmanninum, bara kvenkyns, falleg og skemmtileg.

Nú gerðist það sem maður átti síst von á hjá svo fluggreindri stúlku, að Sjerasade heimtaði það af föður sínum að hún fengi að giftast Sjarjar soldáni eitt kvöldið. Vesírinn tók þessu að vonum illa en varð undir í rökræðunum þrátt fyrir að hann hefði alveg réttan málstað, en almennt var ekki ætlast til nema meðalgreindar hjá vesírum í Samarkand fremur en forsætisráðherrum annars staðar. Í ofanálag heimtaði Sjerasade að hafa Dínarsade systur sína hjá sér á brúðkaupsnóttina. Allt varð sem hún vildi og í samtímaheimildum segir orðrétt: „ Þau soldán og Sjerasade háttuðu uppi á háum palli, eins og er siður konunga í Austurlöndum, en Dínarsade var búin rekkja til fóta þeirra.“ Af meðfæddri hæversku greinir sagan ekki frá umspenningum soldánsins og Sjerasade þá um nóttina, en um sjöleytið morguninn eftir tók Dínarsade til máls og bað systur sína að segja sér morgunsögu, en um það höfðu systurnar sammælst kvöldið áður. Sjerasade sagði nú klukkutíma langa sögu, sem entist til klukkan átta þegar soldáninn var vanur að drífa sig á lappir. Nútímafólk getur varla beint óskiptri athygli að söguþræði lengur en þrjár mínútur í einu, og á það sjónvarpinu og bölvuðuðum látunum í sjálfu sér að þakka, en fólkið austur í Persíu var um þessar mundir vel slakt, hafði allan tíma sem það þurfti og gat hlustað tímunum saman á sögur. Soldáninn, sem fyrr um nóttina var allt annað líffæri, varð nú allur eitt eyra, enda var sagan æsileg og vel sögð. Hún fjallaði um kaupmann nokkurn og anda sem hann kynntist, en Sjerasade hætti að segja hana í miðri setningu á slaginu klukkan átta, þegar allt var upp í loft í sögunni og soldáninn pinnstífur af spenningi. Hún kvaðst skyldi segja honum framhaldið morguninn eftir, en þá væri algjört frumskilyrði af sinni hálfu að ekki væri búið að hálshöggva hana eins og fyrri konurnar allar. Soldán féllst á að gera þessa einu undantekningu og orðaði það við vesírinn, sem varð ekki lítið hissa og feginn, að fresta hálshöggi um einn sólarhring í þessu tilviki því þau væru í miðri sögu. Næsta nótt var endurtekning hins sama og þar næsta og alltaf hætti Sjerasade þar í sögu klukkan átta, að soldáninn vildi endilega heyra framhaldið og frestaði aftöku um einn sólarhring. Þessu hélt fram í þúsund og eina nótt. Þá birtist Sjerasade eitt kvöldið með þrjá efnilega syni og sagði, sem satt var, að þessa syni hefði soldáninn gert sér að undanförnu og hún hefði alið þá upp á daginn. Það ber vott um frábæra hæfileika Sjerasade í öllum efnum, að henni skyldi takast að leyna þremur meðgöngum og þremur fæðingum fyrir soldáninum, sem hún svaf þó hjá hverja einustu nótt, því hann varð steinhissa og ofsakátur yfir þessu sonarláni sínu. Sjerasade var nú komin í góða samningsstöðu og talaði soldáninn auðveldlega inn á það að eiga sig áfram í staðinn fyrir að hálshöggva sig.

Stundum er því haldið fram að ýmis huggulegheit sem fólk sýnir hvert öðru í tilhugalífinu hætti snarlega eftir hjónavígsluna og séu bara veiðibrellur. Það rennir vissulega stoðum undir þessa skoðun, að sögur Sjerasade urðu aldrei nema þúsund og ein. Persneskir annálaritarar þegja um þetta þunnu hljóði, en sú grunsemd fær óneitanlega fætur að Sjerasade hafi upp frá þessu látið það eftir sér að sofa út á morgnana og Sjarjar soldán hafi aldrei fengið að heyra neina sögu eftir að hann lofaði að þyrma henni. Það breytir þó engu um þá staðreynd, að ást Sjarjars og Sjerasade ber þess öll merki að byrja illa en enda vel.

Þúsund og ein nótt. Arabiskar sögur. Fimmta útgáfa. I. bindi. Mál og menning, Reykjavík. 1978, s. 3, s. 19