INNGANGUR

Um hinstu markmið og dýpsta tilgang bókarinnar

Það er búið að útskýra eiginlega allt í heiminum. Bábiljum, hégiljum, kynstrum, firnum og býsnum hefur að stórum hluta þegar verið eytt og flest er orðið skiljanlegt. Tækifærum til að verða hissa fækkar sífellt, undrun er núorðið fyrst og fremst merki um fáfræði og lélegar einkunnir á samræmdum prófum. Brýnt er orðið að veita viðnám og varðveita það litla sem enn er eftir af undrum og furðum, áður en þessu verður sökkt í lón útskýringanna. Sumir vilja fara róttækar leiðir svo sem að sökkva rannsóknarskipum, brenna doktorsritgerðir, hlekkja sig við gagnabanka eða taka háskólarektora í gíslingu.

Ég hef kosið að fara friðsamari leið með því að setja saman einskonar orðabók um ólíkindi og furður sem tengjast hversdagslegum fyrirbærum og flytja hana í Ríkisútvarpinu. Hún mun verða nokkuð löng og taka rúmlega tvö hundruð þúsund útvarpsþætti í flutningi og stofnunin sýnir mikla framsýni með því að hefja svo langvinna dagskrá. Lengdin og umfangið helgast af því að ætli maður að gera grein fyrir undrum og furðum þarf að segja af þeim sögur. Það er líka afar heppilegt form, því bæði Sigurður Nordal og Páll Skúlason eru sammála um að Íslendingum leiðist umræða, hvað þá rökræða, að ekki sé talað um skilgreiningar, en þeir hafi gaman af sögum en þá skipti engu hvort þær séu sannar eða lognar. Sjálfan rennir mig í grun að í undirmeðvitundinni hafi þeir raunar enn mest dálæti á rímum, þótt enginn þori að kannast við það eftir 1835.

Eftirfarandi bók er til vitnis um umfang verksins, en í henni er fjallað um aðeins fjögur af á að giska 42 500 uppflettiorðum orðabókarinnar; ástina, getnaðinn, fæðinguna og lífið. Engin ástæða er til að útskýra val orðanna og samhengi þeirra mun sýna sig í framhaldinu.

Um sannfræði og aðferðafræði

Nú hafa Nietzsche, Wittgenstein, Whorf, Sapir, Saussure, Foucault og fleiri sýnt fram á, að það sem við skynjum er ekki það sem er, að það sem við segjum er hvorki það sem við meinum né það sem aðrir skilja, að orð svara ekki til hugsana og hvorki svara orð né hugsanir til veruleikans. Loks hefur Derrida sagt og þó einkum sýnt fram á það með torfinu í eigin verkum, að það er engin ábyggileg merking í nokkrum einasta texta, töluðum eða skrifuðum. Við þessar aðstæður er harla erfitt að fara rétt með og segja skilmerkilega frá furðulegum fyrirbærum sem oft eru miklu flóknari en eðlileg fyrirbæri. Miklu hefur þó verið kostað til þess. Útskýringarsinnar munu eflaust halda því fram að sumt í bókinni séu ofsögur, ýkjur eða uppspuni, jafnvel tefla fram gegn því greinargerðum og rannsóknaráætlunum, en þetta hafa þeir ævinlega gert þegar þeir komast í þrot. Rétt mun vera, að fyrir öllu sem sagt er á þessari bók eru áreiðanlegar heimildir og þar er hvert orð dagsanna, nema helst þessi eina setning.

Framan af tuttugustu öldinni stóð sú grein bókmennta í miklum blóma sem ýmist var nefnd „þýtt og endursagt“, „stytt og endursagt“ eða bara „endursagt“. Oftast fólst hún í að gera langa sögu stutta og var af því mikið hagræði að þurfa ekki að plægja gegnum mörg hundruð síðna langhunda á borð við Moby Dick, Stríð og frið eða Nýju söguna eftir Pál Melsted heldur fá meginþráðinn og aðalatriðin með tuttugu mínútna lestri. Að gera langa sögu stutta krefst mikilla hæfileika af endursegjanda og styttanda, og í mörgum tilfellum miklu meiri heldur en þurfti til að gera upphaflegu söguna langa. Þó voru þær endursagnir jafnvel ennþá vandasamari, þegar stuttar sögur voru gerðar langar, enda var það á fárra færi. List endursagnarinnar reis hæst meðan sögur höfðu sæmilega haldbæran þráð, en henni hnignaði þegar svonefndur modernismi hélt innreið sína í bókmenntirnar. Eftir það hætti fólk að nota endursagnir og laug því einfaldlega að það hefði lesið bækurnar. Í eftirfarandi er aðferðum styttingar og endursagnar beitt af óbilgirni og miskunnarleysi. Margir höfundanna sem fyrir þessu verða eru látnir og geta hugsanlega níst tönnum yfir því í öðru lífi mér að meinalausu, hinum skal bent á að það einkennir flesta rithöfunda að vera samtímis of langorðir en gera sér enga grein fyrir því sjálfir.

Mál sem rísa kunna út af styttingum og endursögnum í bók þessari skulu rekin fyrir bæjarþingi Kópavogs.