Af kúlu

Fyrir hálfum mannsaldri bjuggu Sveinn og Katrín á ónefndum stað úti á landi. Þau höfðu verið gift í tæpan aldarfjórðung og ástin og girndin voru jafn uppurnar báðar. Þegar saga þessi hefst hékk hjónabandið fyrst og fremst saman á nokkrum börnum sem enn voru óuppkomin og húsinu sem þau áttu. Í staðinn fyrir ástina og girndina, ef þetta hafði þá ekki verið eitt og hið sama, var kominn hyldjúpur leiði. Þegar þeim sinnaðist kaus Sveinn að þegja og þumbast en Katrín stökk að heiman í fýlu. Þegar hún lagði af stað lét hún í veðri vaka og trúði því ef til vill sjálf, að hún kæmi aldrei aftur. Hún kvaddi með dramatískum hætti, fór í kápuna og steðjaði út, en henni rann yfirleitt reiðin þegar hún var komin út í kuldann; á sumrin endaði ferðin undir skjólgóðum kletti þar sem hún beið úr sér fýluna, á veturna inni í hænsnakofa nágrannans, kartöflugeymslum eða undir tröppunum. Uppþot þessi urðu jafnaðarlega þrisvar sinnum í mánuði.

Í fyrstunni hafði Sveinn elt hana en var nú löngu hættur því. Afstöðu hans í málinu er svo lýst í þjóðsögum Tómasar Jónssonar, sem Guðbergur Bergsson skrásetti og birti í bókinni Ástir samlyndra hjóna. Þar segir: „Honum fannst best að leyfa henni að sitja undir klettinum og mylja ólundina úr huganum uns hún lúpaðist heim og hringaðist ísköld undir fiðursængina.“

Svo var það eitt kvöld þegar Katrín hímdi sem oftar í fýlukasti undir klettinum, að framandi og ókunnuglegur sívalningur kom svífandi og lenti á moldarbarði rétt hjá henni. Í æviminningum sínum segir Katrín svo frá þessum fyrirburði:

„Frá klettinum að sjá svipaði honum til blýants með rauðu strokleðri í endanum .... þessi hluti sívalningsins lyftist frá meginhylkinu og fram valt kúla áþekk ígulkeri, alsett göddum, sem fálmarar skutust fram úr. Þeir bentu mér að koma nær og auðvitað gat ég tæpast verið þekkt fyrir annað en þiggja boðið – maður fór ekki svo margt, aldrei draugaðist Sveinn með mér á skemmtanir – heilluð af töfrandi framkomu kúlunnar, eitthvað svo frönsk í sér og stimamjúk.“

Ekki er að orðlengja að Katrín fór inn í hylkið og það hóf sig á loft með hana og kúluna innanborðs. Hún hafði óljósar minningar úr loftför þessari sem varði um það bil hálftíma en rámaði þó helst í undarlega skammvinna sælu sem hún naut „innan gæsalappa“, eins og hún orðaði það svo hæversklega.

Þessi ferð var mikill dagamunur í fábreyttri tilveru Katrínar og hún gat varla beðið þess að taka nýtt reiðikast við Svein kvöldið eftir, svo hún fengi tækifæri til að fara út undir klettinn. Það stóð heima að þar var hylkið mætt með hina stimamjúku kúlu og allt fór á sömu leiðina það kvöld líka og þau hin næstu. Ekki hafði hún orð á þessu samneyti sínu við kúluna heima fyrir, en Sveinn veitti því athygli að innan klæða var Katrín alþakin krónustórum marblettum en þar er átt við krónustærð frá því fyrir myntbreytinguna 1981. Þegar hann spurði hvað ylli svaraði hún bara að þetta væri fjörefnaskortur og sig vantaði sprautur. Þar kom þó að hún tafðist eitt kvöldið og varð of sein fyrir á stefnumótið við kúluna, sem var þá komin og farin aftur og sást aldrei meira. Við þennan hluta sögunnar er þá því einu að bæta, að þegar og ef Sveinn vildi nálgast konu sína um þetta leyti hlutust af því ennþá meiri illindi þeirra í milli en vanalega og hann fékk sterkt og sársaukafullt raflost einmitt í þann líkamspart sem síst skyldi.

Um það bil sem næstu páskar fóru í hönd kenndi Katrín lasleika og það duldist ekki vönum augum að hún var kona ekki einsömul. Tilkvödd ljósmóðir undirbjó fæðingu, sem var erfið, enda vitað um grindarþrengsli Katrínar frá fyrri fæðingum. Eftir þungar hríðir kom þó skyndilega út úr fæðingarveginum gljáandi kúla, á stærð við tvíblóma egg með þvílíkum krafti að hún small í fótagafli rúmsins. Nú segir Guðbergur skrásetjari orðrétt:

„Þar ætlaði ljósmóðirin að handsama kúluna, sem hún áleit vera æxli, sem losnað hefði úr móðurlífi við þrýstinginn, en fékk heiftarlegt raflost í fingurgómana, sem samstundis urðu kolsvartir.“

Nýfædd kúlan lét öllum illum látum sem ljósmóðirin kannaðist ekki við frá öðru ungviði, meðal annars dansaði hún á rúmbríkum, hoppaði upp í ljósakrónuna og vældi. Ljósmóðirin, sem bæði var víðsýn og upplýst kona, hringdi er hér var komið í Eðlisfræðistofnun Íslands, þar sem hún ályktaði að nýburinn félli fremur undir raunvísindi en mannfræði. Doktorar í eðlisfræði sem komu á staðinn glímdu lengi við kúluna og fengu loks hrakið hana ofan úr ljósakrónunni niður í rúmið aftur. Að höfðu samráði við kollega sína í vísindamiðstöðinni Jodrell Bank, úrskurðuðu þeir að kúlan væri geislavirk og sendi frá sér útvarpsbyljur sem ekki væru lang-, ekki mið- og ekki FM-bylgjur, heldur með alls óþekktri tíðni. Að ráði þeirra var Katrín, sem hafði allar eðlilegar móðurtilfinningar til kúlunnar og brjóstin full af móðurmjólk, færð í asbestsamfesting áður en hún fékk að koma við kúluna og leggja hana á brjóst sér.

Strangt til tekið er nú frásögninni af þessum óvenjulega getnaði og einkennilegu fæðingu lokið, en vitandi að margir eru forvitnir um uppvöxt og ævi kúlunnar get ég bætt því við, að geislavirknin rann af kúlunni strax fyrstu nóttina. Hún þýddist ljósmóðurina sem bjó um hana í tómri sultukrukku, þar sem hún mókti lengst af en orgaði inn á milli með því óhljóði sem minnti á skæðar útvarpstruflanir. Fæðing kúlunnar vakti athygli langt út fyrir landsteina og má hiklaust telja hana upphaf íslenskrar landkynningar sem síðan hefur staðið óslitið með þvílíkum árangri að nú vita þrettán af hverjum hundrað þúsundum heimsbúa að Ísland er til. Jodrell Bank stofnunin sendi heillaóskaskeyti, sem var mikil upphefð, og Alþingi Íslands samþykkti að gefa Sveini og Katrínu Silver Cross-barnavagn handa kúlunni. Hún varð von bráðar hvers manns hugljúfi og suðaði íslensk dægurlög, Ég er kominn heim í heiðardalinn og þess háttar, í stað hinna áður ómstríðu og óskiljanlegu útvarpsbylgna.

Það var bara Katrín ein sem vissi nákvæmlega hvernig kúlan kom til. Hún vissi líka að eggjastokkarnir voru fullir af samskonar kúlum, en hún hélt aftur af sér að fæða fleiri. Í þröngsýni sinni áleit almenningur að Sveinn hefði haft eitthvað með þungunina að gera. Þetta átti sér stað löngu fyrir tíma Lýðheilsustöðvar, svo það kom í hlut héraðslæknisins á staðnum að talfæra það einslega við Svein að eftirleiðis skyldu þau Katrín nota verjur. Það var af því landsstjórnin hafði áhyggjur af því að, hversu hugljúf sem kúlan var í viðkynningu, myndu fleiri systkinakúlur hafa afar neikvæð áhrif á hlustunarskilyrði ríkisútvarpsins. Katrín glotti illkvittnislega innra með sér. Hún vissi að ræksnið hann Sveinn kom málinu ekki hið minnsta við. Hún bar hins vegar, eins og flest fólk í þá daga, virðingu fyrir yfirvöldum landsins og því tók hún tillit til óska ríkisstjórnarinnar, herpti saman leghálsinn og ól ekki fleiri kúlur hversu heitt sem móðureðlið þráði þær..

Guðbergur Bergsson: Ástir samlyndra hjóna. Helgafell. Reykjavík. 1967. S. 118, 119