90. Ámáttlegir guðir

Við vorum við efri mörk Dónárgilsins. Þar hefur Dóná með einbeitni rutt sér leið gegnum fjalllendið sem kallað er Transsylvanísku Alparnir eða Alpafjöll handan skóga. Raunar er þetta hluti Karpatafjallanna sem sífellt birtust undir nýjum og nýjum heitum. Nú voru rúm þrjátíu ár síðan Rúmenar og Júgóslavar stífluðu Dóná, þar sem heitir Járnhliðið, til þess að betrumbæta siglingaleiðina og ná raforku úr ánni. Þá varð til meira en hundrað og fimmtíu kílómetra langt uppistöðulón og þarna á hlaðinu á Silfurvatni vorum við staddir við efri enda þessa langasjávar. Við vorum endurnærðir, -hæfðir og -nýjaðir eins og skiltin höfðu heitið okkur og það duldist ekki að fram undan voru heillandi dagleiðir. Vegur lá niður eftir gilinu endilöngu, oftast niðri við vatnsborð árinnar, en stundum uppi í hlíðum eða hann hafði verið brotinn gegnum kletta. Hér efra breiddi Dóná úr sér en neðar í gilinu féll hún þröngt og djúpt. Þar varð hún mjóst 200 til 300 metrar milli bakka en þá var dýpið líka 150 metrar. Það voru drjúgar siglingar eftir ánni; prammarnir runnu fyrirhafnarlaust niður ána, en rámir og kokmæltir dráttarbátar strituðu upp á móti straumnum. Stundum fylltu sótský og díselfnykur gilið barmanna á milli. Á suðurbakkanum var strjálbýlt, lítil umferð og langt á milli bæja. Ferð okkar félaga þótti tíðindum sæta og fregnir af henni flugu á undan okkur niður gilið. Mér hafði orðið það á að gleyma að skila herbergislykli á Silfurvatni, en fékk samviskubit þegar ég varð þess var og kom við á næsta pósthúsi og sendi þýfið í umslagi til baka. Þessi skilvísi var mér til mikils happs, því vertinn á Silfurvatni hafði hringt niður eftir gilinu og beðið menn að láta tvo útlendinga á hjólum með góðu eða illu skila lykli sem þeir höfðu haft á braut með sér viljandi eða óvart. Næstu tvo dagana var ólíklegasta fólk sífellt að ámálga þetta og hvetja lykilþjófinn frá Silfurvatni til að bæta fyrir brot sitt. Þegar Rúmenar og Júgóslavar sammæltust um stíflugerðina árið 1964 var ákveðið að áður færi fram skipuleg fornminjaleit í gilinu. Árborðið átti að hækka á hundrað og fimmtíu kílómetra löngu svæði og mest um sjötíu og fimm metra. Fyrirfram var vitað um ýmsar minjar frá tímum Rómverja í gilinu. Þá var rómverska skattlandið Moesia sunnan ár en norðan megin héldu sig baldnir þjóðflokkar, Getar og Dakíumenn, sem stöðugt voru með stríðni og ágang suður yfir ána. Um það bil sem viðgangur Rómar var hvað mestur ákváðu yfirvöld þar að una þessari frekju ekki lengur og leggja undir sig löndin á norðurbakkanum. Trajanus keisari lét leggja veg eftir gilinu og meira en kílómetra langa brú yfir Dóná við Járnhliðið. Síðan lagði hann undir Róm lungann af núverandi Rúmeníu. Þetta nýja skattland kölluðu Rómverjar Dakíu og það var síðasti stóri landvinningur þeirra í Evrópu. Upp frá þessu voru þeir á hægri en óstöðvandi niðurleið og töpuðu löndum í stað þess að vinna ný. Það vissu þeir ekki herforingjar Trajanusar sem létu höggva lofræðu um keisarann sinn í klettavegginn uppi yfir nýja veginum eftir gilinu. Stíflugerðarmenn, steinsmiðir og forverðir á tuttugustu öld máttu saga þessi skrif út úr veggnum, 176 x 410 cm steintöflu, og hífa hana tuttugu og fimm metra upp eftir gilbarminum, því annars hefði hún farið á bólakaf í lónið. Önnur verksummerki manna frá liðnum öldum sem fundust, svo sem virkisveggir, grafreitir, grunnfletir, vegir og brunnar, voru skrásett, teiknuð, ljósmynduð og síðan luktist lónið yfir þau og smám saman huldust þau leir og sora á árbotninum. Flutningur steintöflunnar var lítið viðvik samanborið við verkefnið sem við blasti þegar dálitlu neðar fannst grundvöllur þorps, þar sem verið hafði samfelld búseta á árunum 6500 til 4500 fyrir Krist. Þetta er þorpið Lepinski vir og það er raunar einföldun að kalla það eitt og sama þorpið, því þrjú yngri þorp höfðu verið byggð ofan á grunni þess elsta. Um það leyti sem fyrstu íbúarnir tóku sér bólstað í þessu þorpi ráfuðu allir aðrir íbúar Evrópu um í leit að veiðibráð og ætijurtum án þess að hafa fast heimilisfang. Þeir voru veiðimenn og safnarar og stóðu stutt við á hverjum stað; stundum eina nótt en í mesta lagi nokkra mánuði, því þeir sem lifa af veiðum eða safna æti þurfa stöðugt að vera á ferðinni, annars eta þeir sig út á gaddinn. Í Lepinski vir töldu fornleifafræðingar sig bókstaflega sjá tímamótin, þegar umrenningar urðu bólfastir í Evrópu. Í neðsta og elsta þorpinu voru minjar um hreinræktaða menningu safnara og veiðimanna, í yngsta þorpinu höfðu íbúarnir komist upp á lag með húsdýrahald og jarðyrkju. Þorpin fjögur sýndu þessa þróun stig af stigi. Meðan gnægð var af veiðidýrum lifðu veiðandi steinaldarmenn sældarlífi. Hagfræðingur að nafni Sahlins hefur haldið því fram að lífsbaráttan sjálf, það sem fólk nú á dögum kallar vinnudag, hafi varla tekið þá nema 4–6 stundir daglega að meðaltali. Tómstundirnar gátu þeir þá notað til að veiða lýs, slappa af, bollaleggja eða til að njóta kynlífs, sem þá líkt og nú var eftirlætistómstundaiðja. Í þessu ljósi verður 10–15 stunda vinnudagur manna í velferðarríkjum nútímans eilítið hjákátlegur, hugsi maður út í öll tækin sem þeir hafa fundið upp til að létta sér lífið. En ekkert varir til eilífðar og svo reyndist um hagsæld steinaldarmanna. Æ fleiri veiðimenn eltu bráðina með sífellt árangursríkari veiðitækni. Fyrir tíu þúsund árum bjuggu líklega um tíu milljónir manna í heiminum og við þáverandi aðstæður var það eiginlega orðið fullmargt. Stórgripaveiði var orðin stóriðja og veiðidýrin ofurseld og varnarlaus. Talið er að rétt um það leyti sem Ameríka varð fullbyggð fólki hafi það útrýmt þrjátíu og tveim dýrategundum á tiltölulega skömmum tíma, þar á meðal mammútum, nautum, úlföldum og hrossum. Hross sáu indíánar ekki aftur fyrr en Spánverjar fluttu þau til Nýja heimsins á sextándu öld og voru þá búnir að steingleyma þeim. Nokkru fyrr eyddust í Suður-Afríku á stuttum tíma yfir fimmtíu tegundir og mönnum er fyrst og fremst um það kennt. Menn voru engir sérstakir náttúruverndarsinnar á þessum árum, það halda bara rómantískir borgarbúar nútímans. Svo fór sem fór; það svarf að og fólkið neyddist til að leggja sér fleira til munns en safaríkar mammútalundir. Veiðimennirnir urðu að lúta að jarðargróða sem þeir fundu, smádýrum og fiski, en oftast voru þetta lök skipti. Það þarf einar 52 000 ostrur til að ná sama hitaeiningafjölda eins og er í vænum hjartartarfi, og flestar fara þessar hitaeiningar forgörðum við að eltast við ostrurnar og ná innmatnum úr skelinni. Margir þekkja hve seinlegt er að borða sig saddan af krækiberjum. Ýmsar fyrri tilraunaútgáfur af manninum höfðu dáið út og horfið úr sögunni þegar þær lentu í viðlíka vandræðum og þessum. En sú nýja manngerð sem dreifðist um alla jörð, og er ekki út í bláinn kölluð homo sapiens sapiens, þ.e. „hinn afskaplega vitiborni maður“, fann upp landbúnaðinn í stað þess að lognast út af þegar stórgripaveiðin brást. Með fullri virðingu fyrir ýmsu yngra glingri og síðari tíma byltingum voru kvikfjárrækt og jarðyrkja langróttækustu og örlagaríkustu uppfinningar mannkynssögunnar. Það er eins og á nokkrum stöðum í heiminum hafi menn um líkt leyti komist upp á lag með búskap, óháðir hverjir öðrum en knúðir áfram af sömu illu nauðsyninni; í hæðum Pakistan, í frjósama hálfmánanum í Austurlöndum nær, við Gulafljót í Kína, í Indusdalnum og í Mið-Ameríku. Þetta gerðist ekki snögglega og lengi þreifst hið gamla til hliðar við hið nýja. Menn tóku að halda dýr afkvæmanna vegna, flytja ætilegar jurtir á einn stað nærri sér og verja þær, ryðja skóg og brjóta land, veita ám yfir engi, bera mykju á tún og geyma útsæði í stað þess að éta það strax. Byrjendur í landbúnaði þurftu að venja sig af bæjaflakki, halda sig heima og gera vissa hluti á vissum tímum. Landbúnaður var tímafrekari en veiði og söfnun þegar vel gekk, hann kallaði á sífellda viðveru og strit án þess að uppskeran fengist fyrr en eftir langa mæðu. En til lengri tíma litið var hann öruggari og margt varð auðveldara. !Kung-fólkið í Kalaharí-eyðimörkinni, sem til skamms tíma lifði á stigi safnara og af smáveiði, lagði sér um eitt hundrað mismunandi dýrategundir til munns og yfir eitt hundrað og fimmtíu plöntur og það kostaði giska mörg spor að ná þessu öllu saman. Einhver samviskusamur mannfræðingur reiknaði það út að venjuleg móðir af þessari þjóð hefði að jafnaði verið búin að fara fótgangandi eina 6000 km í fæðuleit frá því hún ól barn og þar til það varð fjögurra ára. Með tilkomu landbúnaðarins fór fólk að búa varanlega saman á einum stað ævilangt, jafnvel hver kynslóðin á fætur annarri. Og bændur þurfa að hugsa öðruvísi en veiðimenn, því búskapur krefst íhalds og biðlundar en ekki bráðlætis. Í landbúnaði verða til varanlegar eignir; akrar, amboð og fúlgur, og þess vegna urðu reglur um eignir og arftöku mikilvægar hjá bændafólki en ekki skiptareglur eins og hjá veiðimönnum. Ámáttlegir guðir 238 Sennilega barst list landbúnaðarins frá Mesópótamíu um Litlu-Asíu til Suðaustur-Evrópu og þaðan upp eftir árdölunum inn í Mið-Evrópu og loks löngu síðar norður á Eystrasaltsbakka, þar sem veiðimennskan hélst mun lengur við lýði. En með tilkomu búskaparins fór manneskjan í vaxandi mæli að setja fingraför sín á landið og skilja eftir sig mannvistarleifar. Lepinski vir er einn elsti viðkomustaðurinn sem fundist hefur á leið landbúnaðarins til Evrópu. Það kom ekki til greina að sökkva svo gagnmerkum stað undir vatn og því var það ákveðið árið 1969 að flytja allt þorpið eitt hundrað metra til hliðar og tæpa þrjátíu metra upp í hlíðina. Metraþykkar skákir af jarðvegi undir húsgrunnum og öðrum mannvirkjum voru skornar út og halaðar upp brekkurnar. Þar efra var þessu þrívíða púsluspili raðað saman á ný. Lítið notaður vegarspotti lá frá akveginum ofan hlíðina og á skiltum var því haldið fram að þar væri þorpið Lepinski vir að finna og að einmitt á þessari stundu væru bæði safn og sýningarsvæði opin gestum. Rétt reyndist að þarna var Lepinski vir en okkur fannst álitamál hvort það væri opið, því safnhúsið var harðlæst og hliðið lokað. Aftur á móti var enginn vörður í augsýn og auðfarið yfir girðingina. Við kusum að líta svo á að skiltið færi með rétt mál og snöruðum okkur inn fyrir þar sem þorpin fjögur kúrðu hvert ofan á öðru undir ryðgandi bárujárnsþaki. Í Lepinski vir höfðu lengst af búið fáeinir tugir manna í litlum húsum. Þau voru öll með sama trapisulaginu en misstór; stærst þrjátíu fermetrar, minnst níu. Á köflum virðist hafa farið vel um fólk á þessum stað, því í gröfunum hafa margir fundist sem lifðu um og yfir sextíu ár, og á þeim tímum þegar meðalaldur manna nam 30 til 35 árum var það hreint ekki svo slæmt. Greinilega var samræmingaráráttan þegar komin til skjalanna fyrir átta þúsund árum, því húsin voru eins, samhverf og regluleg. Einar dyr voru á hverju húsi og vissu að ánni. Innan dyra var ávallt eldstó og innar smíðisgripir úr steini, sem álitið er að hafi verið eins konar húsguðir. Þetta voru hnöttóttir steinar og í flesta höfðu verið klappaðir dálítið klunnalegir en greinilegir andlitsdrættir. Augun voru stór og útstæð, varirnar þykkar og dregnar niður í viprur til endanna. Munnurinn minnti á fisk. Heildarsvipurinn var einkennilega umkomulaus, ámáttlegur og biðjandi. Sumir vísindamenn halda að þessar höggmyndir séu fiskunum í Dóná til dýrðar og eigi að örva þá til að láta veiða sig. Aðrir vilja leggja trúarlega merkingu í alla list frá þessum tímum, en eigi þessar höggmyndir að tákna guði, þá dettur manni í hug að þeir guðir hafi aldrei þessu vant tilbeðið menn en ekki öfugt. Þegar vörðurinn birtist litlu síðar og stóð okkur að yfirlögðu innbroti í einhvern helgasta reit evrópskrar forsögu, brá honum ekki hið minnsta. Hann hafði verið í litlu samsæti með kunningjum sínum í húsi í grenndinni, þar sem reyktar pylsur voru í boði, geitaostur og plómubrennivín, allt heimatilbúið. Á bakaleiðinni frá safninu var okkur Guðjóni kippt inn í þessa sömu veislu. Það fundum við eftir skamma setu, að það eru einmitt þess háttar veitingar í réttum hlutföllum sem láta menn hætta að æðrast yfir smámunum, svo sem þótt flytja þurfi þorp þrjátíu metra upp í hlíð, eða hinu að ferðalangar sem endilega vilja sjá það, fari í leyfisleysi yfir girðingu.