84. Leikmaður fremur afdrifaríkt morð

Þaðan sem ég stóð í svolítið hikandi morgunsól á Parísarstræti sá ég Sava koma úr vestri og sameinast Dóná utan við nesoddann. Á bakkanum andspænis var Zemun, núna meinlaust hverfi í Belgrad og ég hafði hjólað gegnum það tveim dögum fyrr. En það var frá Zemun sem fyrstu skotunum í fyrri heimsstyrjöldinni var hleypt af og þeim var einmitt miðað á Parísargötu. Það voru Austurríkismenn sem skutu og þetta var eldsnemma morguns þann 29. júlí árið 1914. Fallbyssurnar voru af kunnuglegri gerð: Krupp og Skoda. Serbum varð svarafátt sunnan við ána. Austurríki var að ná sér niðri á Serbíu fyrir það, að mánuði áður hafði serbneskur unglingur, Gavrilo Prinzip, skotið austurríska ríkisarfann og erkihertogann Franz Ferdínand ásamt frú Soffíu, þegar þau voru á ferðalagi í Sarajevo. Pólitísk morð höfðu þá um hríð notið mikilla vinsælda, því á þessum fáu árum frá aldamótunum höfðu fjörutíu þjóðarleiðtogar, stjórnmálamenn og diplómatar verið myrtir, þar af fjórir kóngar, sex forsætisráðherrar og þrír forsetar. Sagnfræðingar eru á einu máli um að morðið í Sarajevo hafi verið viðvaningslegast. Það var aldrei nein ráðgáta hver hefði framið það né hvers vegna, miklu fremur hvernig það gat tekist, jafn illa undirbúið og það var. Það reyndist jafnframt allra þessara morða afdrifaríkast því það varð kveikjan að fyrri heimsstyrjöldinni. Og ekki er nóg með það, því margir segja að seinni heimsstyrjöldin hafi í rauninni bara verið seinni hálfleikurinn í einu og sama stríðinu. Undir niðri voru samt borgaryfirvöldin í Sarajevo svo upp með sér af framtaki Gavrilo, þrátt fyrir viðvaningsbrag og ljót eftirköst, að þau létu greypa fótspor hans á örlagastundinni ofan í gangstéttina og það eru ekki mörg ár síðan þau voru fjarlægð og þá í kurteisisskyni við evrópska samvinnu. En sem áður var sagt eru oftast aðrar ástæður faldar á bak við hinar augljósu. Heimsstyrjöldin fyrri brast á af því austurrísk-ungverska ríkið keppti við Rússa um ítök í pólitíska tómarúminu sem varð á Balkanskaganum eftir að Tyrkir hörfuðu suður á bóginn. Heimsstyrjöld hefði skollið á þótt Gavrilo Prinzip hefði ekki nánast fyrir tilviljun hitt Franz Ferdínand – sem fáir söknuðu reyndar – í hausinn. Hann huggaði sjálfan sig einmitt með þessari röksemd áður en hann veslaðist upp og dó í tukthúsi í Theresienstadt árið 1917. Rússar höfðu sagt það áður að þeir myndu ekki horfa aðgerðalausir á ef einhverjir ynnu frændum þeirra Serbum mein. Þeir urðu því stríðsaðilar strax með fyrsta skotinu frá Zemun suður yfir ána. Þýskaland lýsti yfir stríði gegn Rússlandi fyrsta ágúst, Frakklandi þann þriðja, Bretlandi þann fimmta. Það sem byrjaði fyrir viku og var þá nánast innansveitarrígur var orðið að númerslausri heimsstyrjöld, því það var ekki fyrr en töluvert síðar sem menn fengu þá fyrirhyggju að fara að tölusetja heimsstyrjaldir. Það var raunar mikil stemning fyrir stríði í Evrópu. Næstu árin á undan höfðu Evrópubúar verið maríneraðir í stríðsáróðri. Það voru liðin ein fjörutíu ár frá síðustu verulegu hernaðarátökunum í álfunni og fólk minnti þess vegna að þannig mannamót snerust fyrst og fremst um gljáandi leðurstígvél, jóreyk í fjarska, blaktandi fána og vaxborin liðsforingjaskegg, eitthvað spennandi og fínt. Þá ríkti í hugum margra einhver geggjuð hugmyndafræði, að einhverju leyti sótt til Darwins, Marx, Nietzsche og frönsku byltingarinnar, þess efnis að leiðin til betri framtíðar hlyti að liggja um vígvöll; stríð væri eins og holl, hreinsandi leysing sem skolaði því gamla og rotna burt og skildi eftir sig fagra nýja veröld. En þegar til kom reyndist stríðið allt öðruvísi og síðra en menn höfðu haldið. Gaddavír var kominn til sögunnar, skriðdrekar, flugför og vélbyssur. Manndráp höfðu áður verið tafsöm handavinna en vélbyssan gerði þau að stóriðju. Bretar og Frakkar grófu skurð sem í stórum dráttum náði frá Ermarsundi suður og austur til Sviss. Þjóðverjar grófu annan á móti og síðan sátu þeir patt í þessum skurðum sínum, fullum af leðju og sóðaskap, mánuðum og árum saman. Þessi pattstaða á vesturvígstöðvunum og ófarir Rússa fyrir Þjóðverjum hertu á átökunum á Balkanskaganum. En fyrstu daga stríðsins skutu Austurríkismenn sprengikúlum yfir Sava og lögðu Belgrad smátt og smátt í rúst. Það var ekkert nýtt, það hafði gerst fyrr og átti eftir að gerast síðar. Svo réðst austurrísk-ungverski herinn suður yfir ána, 300 þúsund hermenn. Óskar Potiorek, sem stjórnaði honum, hafði verið við hlið Andric, Jovanka og Titó Franz Ferdínands á ögurstundinni í Sarajevo. Eiginlega hafði Gavrilo Prinzip ætlað honum skot númer tvö en hitti ekki og drap Soffíu erkihertogafrú alveg óvart í staðinn. Óskar Potiorek átti því harma að hefna. Samt sögðu Serbar að Ungverjarnir hefðu verið grimmastir í innrásinni og Austurríkismenn nánast ljúflingar í samanburðinum. Í Lechnitza hlekkjuðu Ungverjar saman hundrað konur og börn, hjuggu af þeim höfuðin og hlóðu í haug. Í Yvremovats smöluðu þeir fimmtíu manns ofan í kjallara og brenndu þá lifandi. En því urðu Austurríkismenn mest hissa á, þegar Serbum tókst að fleygja þeim aftur norður yfir ána seinna um haustið og ekki einu sinni heldur tvisvar. Svo er því haldið til haga að yfir hæðunum vestur af Belgrad átti sér þetta síðsumar stað einhver fyrsti loftbardagi sögunnar. Serbar áttu þrjú loftför og þegar eitt þeirra, líkara flugdreka en flugvél, mætti austurrískri njósnavél vinkuðu flugmennirnir fyrst hvor til annars af stéttarlegri samheldni, en að svo búnu dró sá austurríski upp skammbyssu og skaut en hitti ekki. Ógæfu Habsborgarveldisins varð allt að vopni þetta haust.