83. Hausinn á Kara Mústafa

Letilíf og bekkur uppi á virkishöfðanum. Breyskjuhiti, ís í hendinni og undir fótum mér fjörutíu lög af ósigrum. En núna var allt í góðu; gamalmenni og börn að hnusa af vorinu. Einhvers staðar hérna höfðu hallir soldánsins staðið, en það voru aðeins útibú því sjálfur sat hann í Istanbúl. Um jólin 1683 gisti Kara Mústafa í þessum höllum. Hann var stórvesír soldánsins, gekk honum næst að tign og mátti sitja við fótskör hans sem var mikill heiður. Við mundum kalla svona mann forsætisráðherra eða aðalritara nú á dögum þó að þess háttar skrifstofutitlar lýsi engan veginn virðingu hans. Seint á jólaföstunni tók Kara Mústafa á móti tignum gestum sem komnir voru sunnan úr Istanbúl. Það voru engir jólasveinar heldur háttsettir erindrekar soldánsins. Kara Mústafa hafði frá því snemma um haustið gengið um gólf, kviðið og óttast komu einmitt þessara gesta. En nú voru þeir komnir og fólk af þessu tagi var ekki með fjas. Kara Mústafa afhenti þeim embættistáknin: innsigli ríkisins, fána og lykil. Síðan lásu þeir upp orðsendinguna frá soldáninum. Hún var samkvæmt formála og öldum saman hafði hún verið höfð yfir að breyttu breytanda við svipaðar aðstæður: Þar eð þér verðskuldið að deyja sakir ófara hersins við borgina Vín, þóknast oss að þér nú felið sál yðar gæskuríkum Guði og leyfið að höfuð yðar verði fengið þessum mínum sendiboðum í hendur. Engin rannsókn ríkisendurskoðunar á ferlinum, engin formleg afsögn, enginn gildur starfslokasamningur. Kara Mústafa æðraðist ekki. Samt langaði hann að lifa og hafði fyrr um haustið verið nógu bjartsýnn til að vonast eftir mildi. Varla hefði hann annars falið fjársjóðinn sem seinna var dreginn fram undan baðkerinu hans. Nú þvoði hann sér, því fólk af þessum stigum dó ekki óhreint um hendurnar, en lyfti síðan skegginu svo böðullinn ætti hægara með að vefja bogastrengnum um hálsinn og kyrkja hann. Það var hin opinbera aðferð við aftökur og tók tæpar þrjár mínútur. Að svo búnu var höfuðið sneitt af með einu hnífsbragði, sett í flauelspoka og sent soldáninum til yfirferðar og staðfestingar. Snemma í júní höfðu þeir riðið saman sunnan frá Istanbúl, hann og soldáninn Mehmet IV. Soldáninn ætlaði að veiða sér til dægrastyttingar í skógunum kringum Belgrad og Kara Mústafa átti að ljúka við að leggja Evrópu undir soldáninn, en á því höfðu orðið nokkrar tafir vegna ófriðar í Asíuhluta ríkisins. Til þessa verks hafði hann meira en tvö hundruð þúsund tyrkneska hermenn auk annars föruneytis. Á undan sveitinni og til hliðar við hana riðu tatarar frá Krím sem engu eirðu. Þeir voru hluti liðsins en ekki hersins, eins konar sjálfboðaliðar og þvílíkir villimenn að jafnvel Tyrkina sjálfa hryllti við grimmd þeirra. Herinn stefndi til Vínarborgar og hóf aðgerðir með því að reisa tjaldbúðir af mikilli vandvirkni rétt utan við borgarmúrana. Svo voru þær miklar að Vínarbúum sýndust þær bæði stærri og veglegri en borgin sjálf. Kara Mústafa settist að í afmörkuðu hverfi búðanna með þjónustuliði sínu, þokkalega útbúnum sirkus sér til afþreyingar og kvennabúri sínu. Sagt er að þar hafi verið fimmtán hundruð konur sem er yfirfljótanlegt handa einum manni á ferðalagi. Þá voru þarna, auk hallartjaldsins, sérhæfð svefntjöld, skemmtitjöld, fundartjöld, áheyrnartjöld og baðtjöld, öll útsaumuð og ísaumuð af hinni mestu hannyrðalist. Milli tjaldanna voru þykk skrautteppi á jörðinni með fleiri hundruð þúsund hnútum á fermetra. Kliðmjúkir og vellyktandi lækir voru leiddir í stokkum um vellina, ljósalampar lýstu svæðið á kvöldin og sums staðar var komið fyrir gosbrunnum. Að svo búnu voru lögð drög að töku borgarinnar. Hermenn voru settir til að grafa göng inn undir borgarmúrana, því Tyrkir höfðu ekki haft meðferðis nógu stórar fallbyssur til að brjóta þá. Það var í þessu umsátri sem bakararnir í Vín, höfundar vínarbrauðanna, fengu þetta einstaka mikilvægi sem enn loðir við þá. Bakarí borgarinnar voru nefnilega í dýpstu kjöllurunum og þegar bakararnir hófu störf sín um miðjar nætur, heyrðu þeir í kyrrðinni hvar innrásarmenn voru að grafa göngin og létu vita. Heimavarnarliðið gróf þá önnur göng innan frá í átt að þruskinu svo úr varð næsta fágætt neðanjarðarstríð. Stundum lágu tveir hermenn á maganum í þröngum göngum, annar Tyrki, hinn Vínarbúi, og skylmdust þangað til annar hvor gat rekið sverðsoddinn í auga hins. Undir miðjan ágúst brotnaði mikið skarð í ytri múrinn og sýnt var hvert stefndi. Þá var Leopold kóngur löngu flúinn og aðrir sem gátu. Borgin var umkringd á alla vegu svo matbjörgin gekk til þurrðar. Vínarbúar máttu lúta svo lágt að borða asnakjöt og ketti. Af háttvísi sinni kölluðu þeir matarkettina húsþakakanínur, því um þessar mundir höfðu þeir þegar tileinkað sér það yfirbragð hámenningar sem seinna átti eftir að gera borgina svo nafntogaða. Húsþakakanínur voru sagðar miklu lystugri ef með þeim var haft reykt flesk og nokkur glös af múskatvíni. Það fer tvennum sögum af persónu Kara Mústafa. Rebekka West kallar hann einfaldlega heilaskemmdan alkóhólista, en hún átti það til að vera dómhörð og rætin við þá sem henni féll ekki við. Tyrknesk samtímaheimild segir að hann hafi verið jafn frækinn og hann var vitur, herskár og framgjarn, en það geta verið ýkjur í hina áttina. Það er eðlilegt að einnig fari tvennum sögum af því hvers vegna í ósköpunum Kara Mústafa hertók ekki Vínarborg, þegar hún lá svo gott sem kolfallin fyrir honum, heldur hélt aftur af hernum og slóraði í tjaldbúðum sínum fram í september. Kannski var Kara Mústafa húsbóndahollur og vildi að borgin gæfist upp og verðmætin í borginni féllu óskert til soldánsins, því samkvæmt tyrkneskum lögum máttu hermenn rupla, nauðga og stela í þrjá sólarhringa í sigraðri borg og að þeim liðnum var oftast lítið eftir nema rústir og lík. Hitt getur einnig verið að hann hafi verið útúrfullur að riðlast í kvennabúrinu, fimmtán hundruð konur taka væntanlega sinn tíma, og hafi hvorki haft nennu né sinnu á að ráðast inn fyrir múrana. Í vímunni hafi hann ekki gert sér neina grein fyrir því að þýskur her og annar pólskur voru á harðaspretti á leiðinni til að bjarga Vín. Þann ellefta september voru þessir herir mættir til leiks og komu flatt upp á Tyrki. Á herforingjafundi upp úr hádeginu sagðist herforingi frá Saxlandi helst vilja klára dæmið fyrir kvöldið og það var gert. Kara Mústafa flúði með það af liði sínu sem eftir lifði. Tjöldin varð hann að skilja eftir og dýrð þeirra má enn sjá í Sögusafninu í Vín. Hann var allavega ekki fyllri þennan dag en svo, að hann kom því í verk að hálshöggva bæði uppáhaldsfrilluna sína og strútfugl sem hann átti og þótti vænt um. Hvorugt vildi hann eftirláta óvinunum. Þetta var fyrsti verulegi sigur Evrópumanna á Tyrkjum í landhernaði og tímamótaviðburður. Hér var upphafið að ófarnaði Ottómanaríkisins sem varð samfelldur allar götur fram á tuttugustu öldina, þegar síðasti soldáninn flúði Istanbúl með kaffistell úr gulli í böggli undir hendinni. Ef Kara Mústafa hefði lagt Vínarborg undir Tyrki seinni part sumars 1683, hefði Evrópusagan orðið allt önnur en hún varð, en ekki endilega verri, því hún hefur svo sem ekki úr háum söðli að detta. Vínarbúar þóttust sleppa vel. Þrennt hafa þeir til minja um þetta uggvænlega sumar. Í fyrsta lagi situr enn þann dag í dag föst í þakinu á Stefáns-dómkirkjunni tyrknesk fallbyssukúla sem sýnd er öllum ferðamönnum. Annað er að bakararnir í Vín, sem með eyrun að vopni urðu eins konar hetjur í vörninni, fylltust stolti og tóku að baka smjördeigshorn sem voru í lögun eins og tyrkneski hálfmáninn. Hugmyndinni stálu seinna Frakkar, nefndu brauðið croissant og dreifðu því Hausinn á Kara Mústafa 220 um alla Evrópu. Síðast en ekki síst höfðu Tyrkir engin tök á að flýja með allar vistirnar úr tjaldbúðunum. Meðal þess sem þeir skildu eftir voru margir sekkir af kaffi og það leið ekki á löngu áður en framtakssamur Vínarbúi opnaði kaffihús. Það var fyrsta kaffihús Evrópu og það er álíka erfitt að ímynda sér kaffi- og kaffihúsalausa Evrópu eins og það er að geta sér til um hvernig allt hefði oltið, ef Tyrkir hefðu unnið Vín. Kara Mústafa fór á flótta til Belgrad. Hann vonaðist til að ná soldáninum þar og geta afsakað fyrir honum hvers vegna fór sem fór. Þá var soldáninn farinn suður og kærði sig ekki um afsakanir Kara Mústafa en fékk hins vegar flauelspokann sendan frá Belgrad með hausnum af honum um áramótin. Óljóst er hvað um hausinn varð eftir þetta. Ein sagan segir að bæði skrokkurinn og hausinn hafi verið grafnir í fæðingarbæ Kara Mústafa, önnur að báðir hafi verið huslaðir nálægt höllinni í Belgrad, með öðrum orðum einhvers staðar í þeim friðsæla reit þar sem ég sat innan um gamalmenni og börn með ís. En hvort sem ferðir haussins urðu lengri eða skemmri, þá komu jesúítaklerkar til móts við Austurríkismenn, þegar þeir lögðu Belgrad undir sig fimm árum síðar, og færðu þeim pakka. Þar sögðu þeir vera kominn haus Kara Mústafa stórvesírs og væru engir betur að því komnir en Austurríkismenn að eiga hann. Þessi haus var síðan hafður til sýnis undir glerhjálmi í Sögusafninu í Vín allt fram til ársins 1975. Ekki var hann augnayndi, því neðri kjálkann vantaði með öllu, aðeins voru fimm tennur í efri gómi og snæri var bundið um hálsinn. Það var samt ekki af fagurfræðilegum ástæðum sem hann var tekinn úr umferð árið 1975, enda er það ekki verra að óvinir séu ljótir ásýndum. Og ekki var það heldur út af hinum þrálátu og áleitnu efasemdum um það hvort þetta væri réttur haus, heldur hinu að um þetta leyti hafði siðferðiskennd stjórnenda Sögusafnsins náð því þroskastigi að hausinn var settur í pappakassa ofan í geymslu og hefur ekki verið hafður frammi síðan. Það er til marks um formfestu og kurteisi Austurríkismanna að á pappakassann er skrifað með kúlupenna „Herr K. Mustafa“ en ekki bara „Tyrkneskur haus“.