79. Fálkinn syngur í Vukovar

Ég mundi eftir nafninu Vukovar úr fréttum frá haustinu 1991. Þá um sumarið höfðu Milosevic og júgóslavneska stjórnin, þar sem serbneskir þjóðernissinnar höfðu tögl og hagldir, talað æ berlegar um íhlutun í Króatíu. Í september var svo júgóslavneski herinn sendur til að hernema Slavóníu, austurhluta Króatíu. Ekkert mál. Júgóslavneski herinn hafði verið sá fjórði stærsti í Evrópu, vel búinn, vel þjálfaður og harðskeyttur. En Júgóslavía var að liðast í sundur og nú vildi eitt þjóðarbrotið, Serbar, beita hernum gegn öðru. Margir júgóslavneskir hermenn vildu ekki gerast serbneskir hermenn. Sumir gengu í lið með Króötum, sumir stungu af, sumir tóku því rólega og þannig kom það til að framsókn hersins strandaði á Vukovar. Herstjórn Serba var í molum. Þrjátíu og sex þúsund manna lið, búið öllum nútíma vopnum, sat um borgina í tvo mánuði þar sem rúmlega tvö þúsund Króatar voru til varnar en hvorki gekk né rak. Króatar höfðu sáð jarðsprengjum kringum borgina eins og kartöflum. Stórskotin brutu að vísu húsin í bænum en ekki varnirnar. Sjónvarpsaugu heimsins hvíldu á Vukovar og bærinn var kallaður króatísk Stalíngrad. Þegar húsin voru hrunin skriðu íbúarnir ofan í kjallara. Þegar fram liðu stundir fór þá að gruna að króatísk stjórnvöld vildu ekki koma þeim til bjargar, heldur væru að nota þjáningar þeirra til þess að fá ókeypis sjónvarpsauglýsingu um vonsku Serba í öllum evrópsku stöðvunum á besta útsendingartíma. En ekkert er einfalt og allra síst hver var vondi maðurinn, því rétt tæpur helmingur bæjarbúa var af serbneskum uppruna. Árin á undan hafði þriðja hvert barn sem leit ljós á fæðingardeildinni í Vukovar verið úr blönduðu hjónabandi: hálft Króati, hálft Serbi. Í kjöllurunum hírðist serbneskt fólk við hlið Króata. Á sjálfu andartaki drápsins rifjast það upp fyrir fálkanum að þau eru systkini, hann og rjúpan, og hann rekur upp stutt og skerandi sársaukavein. En það breytir engu, því minni hans er stutt og næstu rjúpu drepur hann af sömu grimmd. Það voru liðin þrettán ár frá stríðsátökunum en samt var stór hluti bæjarins enn í rústum. Óviðgerð sprengjugöt voru enn á götunum og ég þurfti að vara mig á að hjóla ekki ofan í þau. Í Sarajevo datt einhverjum listamanni í hug að hella marglitu fljótandi plasti ofan í þessi för og láta það storkna. Það er kallað Sarajevo-rósin, en enginn hafði gróðursett hana hér. Ofan í stærstu gígana hafði hins vegar verið hellt steypu. Ég sá nokkur ný hús. Á sumum þeirra héngu skilti sem greindu frá því hvaða góðgerðasamtök höfðu kostað smíðina. En mörg húsin voru ekki lengur hús heldur hrúga af múrsteinum sem gluggapóstar, járnpípur og rafmagnsþræðir stóðu út úr. Sums staðar voru veggirnir heillegir en þakið fallið og inn um gluggatóftirnar sá maður að illgresið hafði numið land á gólfunum, stundum orðið að stæðilegum runnum. Víða höfðu menn lagfært götuhæð húsa, glerjað glugga, sett nýja hurð og voru farnir að versla. Efri hæðunum var haldið uppi með stoðum. Alls staðar voru kúlnagöt; í öllum veggjum, á stéttunum, í malbikinu, staurum og trjám. Og fjölbreytnin var gríðarleg; litlar kúlur sem höfðu bara sært múrinn, sprengikúlur sem skildu eftir myndarleg göt, kúlnaklasar, kúlnaraðir, kúlnahvirflar. Kúlnaför voru hvert sem litið var. Þau voru í tröppunum utan við Hótel Dunav, í dyraumgjörðinni, gluggapóstunum á herberginu mínu og það hafði verið klístrað í helstu götin á herbergisveggnum yfir rúminu og málað yfir þau. Hér hafði verið skotið villt og galið í allar áttir án þess að miða á neitt sérstakt, skotið til að skjóta. Af er sú nýtni sem ég las um í Sígildum sögum forðum, að Davy Crockett vildi helst fella einn indíána með hverri kúlu. Hér virðist hafa verið skotið þúsund kúlum fyrir hvern fallinn, kannski tíu þúsund. Davy var fátæklingur en hér var drepið af allsnægtum. Vukovar féll sautjánda nóvember 1991 og fréttamennirnir Silber og Little skrifuðu: „Margir höfðu hafst við í kjöllurunum í þrjá mánuði meðan barist var uppi yfir höfðum þeirra. Þann átjánda nóvember, sáu þeir allt öðruvísi Vukovar. Skrokkar manna og dýra lágu um allar götur. Víða voru eldar í húsum, varla að nokkur blettur væri óskemmdur. Flokkar serbneskra sjálfboðaliða óðu um göturnar með brjálsemd í augunum og vasana bólgna af þýfi.“ Sigurvegararnir skiptu bæjarbúum í flokka; konur og börn sem vildu fara til Serbíu máttu það, konur og börn sem vildu fara til Króatíu voru fengin króatískum yfirvöldum en mörgum þeirra hafði áður verið misþyrmt. Sumir karlanna voru fangelsaðir og látnir lausir árið eftir. Aðrir voru skotnir og þeim fleygt í fjöldagröf í Ovcara rétt utan við bæinn. En þá voru augu heimsins löngu farin að horfa á eitthvað annað í kvöldfréttunum.