7. Landabréf af tunglinu

Ég trúði því ekki að Pólverjar væru að eðlisfari fingralengri en aðrar þjóðir, en gat vel ímyndað mér að fingur lengdust þar sem atvinnuleysi fer yfir 20%. Ég kom því hjóli og kerru fyrir á vöktuðu bílastæði og batt hvort tveggja með rammlegri keðju við ljósastaur. Síðan fór ég að kanna borgina. Gdansk-búar vilja líkt og aðrir halda því að ferðamönnum sem framúrskarandi er og telja fram eftirfarandi Evrópu- og heimsmet: Hvergi í heimi hér mun vera til hærri og veglegri kakalofn. Hvergi er verið að smíða annað eins háaltari úr einu saman rafi eins og í Birgittukirkjunni. Í það eru áætluð 6500 kíló áður en fullsmíðað er. Annars staðar eru til stærri gotneskar kirkjur, en ókunnugum getur hæglega skotist yfir þá staðreynd að Maríukirkjan í Gdansk er sú langstærsta þeirra sem er öll hlaðin úr múrsteini. Hvergi annars staðar er til jafn afkastamikil kornmylla frá miðöldum. Hvergi er til viðlíka löndunarkrani frá sömu öldum eins og sá sem trónir á hafnarbakkanum. Hann líkist smáfjalli úr tré og lyfti á sínum tíma tveimur tonnum upp úr skipslest í einu hali. Utar með ströndinni er langlengsta trébryggjan, ef ekki í heimi, og ef ekki í Evrópu, þá að minnsta kosti þarna um slóðir. Loks er vakin athygli manns á því að Jóhannes nokkur Hevelius fæddist í Gdansk á sautjándu öld, en hann teiknaði fyrstur manna sæmilega ábyggilegt landabréf af tunglinu. Þetta hafði ég einnig gert á heiðum vetrarkvöldum norður í Húnavatnssýslu þegar ég var krakki, en það var löngu seinna og hann hlaut lófatak heimsins fyrir en ekki ég. Ég gekk í Maríukirkjuna, fullur lotningar yfir að hún var öll úr múrsteini, og alla leið upp í turn, en þangað upp eru fjórfalt fleiri tröppur en upp að kirkjunni á Akureyri. Úr turninum sá yfir gamla bæinn, en hann er ekki gamall á venjulegan hátt því hann er nýbyggður. Í stríðslok voru 90% allra mannvirkja í Gdansk rústir einar. Það telst mér vera áþekkt því að öll hús í Reykjavík hefðu hrunið nema Hlíðarnar. Pólverjar hafa meiri reynslu en flestar þjóðir aðrar í endurreisn mannvirkja úr stríðsrústum og hafa nú reist gamla bæinn í sinni fyrri mynd þannig að samtímis er hann bæði eldgamall og splunkunýr. Í kapellu heilagrar Önnu í Maríukirkjunni stóð María mey í pastelbláum kjól og hélt Jesú, að því er virtist fyrirhafnarlaust, á armi sér þó að hann væri orðinn alltof þungur fyrir svo mjóan handlegg. Jesús var þarna glóhært barn með feitar, blóðrjóðar kinnar og hafði engan sýnilegan áhuga á öðru en epli sem mamma hans var að sýna honum. Myndin er kölluð Madonna fagra frá Gdansk enda er þessi María verulega ásjáleg kona. Frægasta listaverkið í Gdansk, sjálf „myndin“ í Gdansk, hefur hins vegar verið flutt úr Maríukirkjunni í Listasafnið. Það er dómsdagsmynd eftir Hans Memling, gerð í Brügge á Flandri seint á fimmtándu öld, þrír miklir flekar sem samanlagt eru hálfur sjöundi fermetri að stærð. Fyrir miðju situr Kristur efst á óþægilega mjóum regnboga og hann hvílir fæturna á jarðhnettinum. Stóratá vinstri fótar er einmitt ofan á Íslandi, en yfir því er ekki unnt að fyrtast þegar maður tekur tillit til þess að Ísland byggðist síðast allra landa í veröldinni. Neðan undir Kristi er mikil slétta. Þar er sorti í lofti en úti við sjóndeildarhringinn djarfar fyrir blárri birtu, sem hvort heldur getur verið síðasta sólarlag gamla tímans eða dagrenning hins nýja. Á sléttunni er Mikjáll erkiengill með vogarskálarnar sínar að vega góðverk á móti syndum hvers einasta manns, lifandi jafnt sem dauðra. Til vinstri ganga þeir hólpnu, sloppnir með skrekkinn, stillilega inn í himnaranninn, en hann birtist hér sem mikill kastali í gotneskum stíl. Úti fyrir dyrum tekur Pétur postuli á móti þeim og heilsar öllum með handabandi eins og ráðherra í upphafi kokkteilboðs sem vara mun að eilífu. Til hægri handar hrekja djöflar hina fordæmdu ofan í eldsloga sem krauma niðri á milli svartra kletta. Helgir menn og englar eru vel klæddir en mannkynið allt allsbert, spilltir jafnt sem syndlausir. Málarinn hefur fjallað um leynda staði líkamans af háttvísi og gerir sem minnst úr þeim, helst er að hann hafi gælt við geirvörtur kvenna með ljósrauðum og bleikum doppum. Djöflarnir eru tilkomumiklir, svarbrúnir á lit með þessa slímugu en þurru áferð kakkalakka. Milli fóta þeirra lafir tvíræður hali, oddmjór stingur með hvössum skelplötum. Þetta er skær mynd og litrík en hún er illa fengin og á sér í meira lagi skræpótta sögu. Það var útibússtjóri Medici-bankans í Brügge sem fól Memling að mála myndina og sendi hana svo með skipi áleiðis til Flórens. Hansakaupmenn áttu þá í stríði við Englendinga og hertóku skipið, stálu myndinni og færðu hana til Gdansk, sem þá var ein höfuðstöðva Hansasambandsins. Þaðan rændi Napóleon myndinni árið 1807 og kom henni fyrir á safni í París en Prússar tóku hana aftur og færðu til Berlínar. Fáum árum síðar hvarflaði hún þó heim til Gdansk og hafði þar viðdvöl uns Þjóðverjar stálu henni í seinna stríðinu og höfðu hana með sér til Thüringen. Þar lenti myndin í herfangi Rauða hersins sem færði hana til Leníngrad og mátti teljast heppni að hún komst þangað heil. Eftir stríð var myndinni skilað og síðustu fjörutíu og sjö árin hefur hún verið um kyrrt í Gdansk og enginn veit hvort eða hvenær henni verður rænt á nýjan leik. Dómsdagsmyndin eftir Hans Memling. Það er fyrst getið um Gdansk á níundu öld í upphafi pólskrar sögu. Þorpið hét þá Gyddanyzc og hefði tæpast nokkurn tíma komist til vegs með svo óárennilegu nafni. Norðurhluti Póllands var langtímum saman á valdi Þjóðverja eða að minnsta kosti undir þýskum áhrifum og þá festist við borgina heitið Danzig, sem er stórum þjálla í munni. Eftir fyrri heimsstyrjöldina fékk borgin stöðu fríríkis sem Þjóðabandalagið hugðist ábyrgjast. Þá var hún enn að mestu leyti þýsk og í henni er upprunninn þýski rithöfundurinn Günther Grass. Í Danzig gerist skáldsaga hans Blikktromman og þar komst dvergurinn Óskar, sem aldrei fullorðnaðist, í samband við heiminn með því að berja trumbuna sína. Með dularfullum hætti færði hún honum fréttir úr framtíðinni en líka af öllu því sem áður hafði gerst og fáir vissu um eða engir. Meðal annars sagði hún honum söguna af því hvernig Agnes móðir hans kom undir. Þannig var að þegar amma hans, Anna Bronski, var ung átti hún fimm pils og klæddist ávallt fjórum í einu meðan það fimmta var í þvotti. Kvöld eitt, þegar hún sat eftir langan vinnudag úti á kartöfluakri og steikti sér nýtíndar kartöflur yfir eldi, sá hún til þriggja manna á hlaupum. Langfremstur fór lítill maður og feitlaginn, strokufangi að nafni Koljaiczek, en það vissi hún ekki þá, því hann var henni bláókunnugur. Á eftir fóru tveir lögreglumenn sem vildu handsama hann. Af samúð með hinum ofsótta og eins hinu að ekki sást til hennar í húminu, lyfti hún pilsunum fjórum. Koljaiczek skreið umsvifalaust inn undir þau í hvarf og hún settist á hann ofan. Þegar lögreglumennina bar að spurðu þeir hvort hún hefði séð til mannaferða en hún hafði engar séð og bauð hvorum sína kartöfluna. Meðan þeir tvístigu frammi fyrir henni sitjandi, ranghvolfdi hún allt í einu augunum og ákallaði, að því er virtist upp úr þurru, helstu dýrlinga og var bersýnilega brugðið en þó ekki illa. Það var af því Koljaiczek hafði eftir langt kvenmannsleysi ekki getað stillt sig um að neyta þess færis sem honum bauðst undir pilsunum. Lögreglumennirnir sneru frá og tilkynntu að fanginn væri týndur. Þegar kvöldmyrkrið var sigið niður yfir akurinn og öllu orðið óhætt hleypti Anna strokufanganum undan pilsunum. Einnig hann fékk nýsteikta kartöflu, en síðan snaraði Anna léttari körfunni upp á bakið á honum en tók sjálf þá þyngri. Þannig byrjaði sambúð þeirra og þau gengu heim en Agnes, móður Óskars, var komin undir Þetta leyndarmál og mörg önnur gat Óskar orðið áskynja um með því að berja blikktrommuna. Sjálfur ólst Óskar upp í Danzig, oft við erfiðan kost, einkum eftir að stríðið skall á og þaðan fór hann að lokum á flótta í stríðslok með hinum Þjóðverjunum. Í Kosciuszko-götu hafa Gdansk-búar látið gera eirmynd af Óskari litla sitjandi á bekk með kjuðana á lofti, því þeim er hlýtt til hans þrátt fyrir þjóðernið. Þegar sá hvert stefndi undir stríðslokin vildu Þjóðverjar ekki vera um kyrrt í Gdansk og þeir flúðu sem gátu. Í höfninni í Gdynia gengu tíu þúsund þýskir flóttamenn um borð í farþegaskipið Wilhelm Gustloff þann þrítugasta janúar árið 1945. Skipið átti að flytja þá lengra í vestur þar sem þeir yrðu öruggir fyrir hermönnum Rauða hersins sem færðust nær með hverjum deginum. Varla var búið að hala landfestarnar upp úr sjónum þegar tundurskeyti frá sovéskum kafbáti hæfði ofhlaðið skipið. Enginn veit nákvæmlega hve margir fórust þarna í ísköldum sjónum, en það voru líklega 9500 manns eða um það bil sexfalt fleiri en þeir sem sjódauðir urðu á Titanic. Karlar, konur og börn sem drukknuðu þennan dag í Gdansk-flóanum voru ekki fyrirfólk á lystiskipi heldur hyski sem hafði tapað í stríði og það meira að segja fyrir vondan málstað. Til er sú kenning að niðri í skipslestinni hafi þær verið kisturnar tuttugu og sjö með rafinu austan úr Katrínarhöll. Kafbátsforinginn sem skaut, Marinesko hét hann, var fengsæll stríðsmaður. Litlu síðar sökkti hann öðru skipi á sömu slóðum með þrjú þúsund þýskum hermönnum á flótta og allir fórust. Fyrir þetta og annað ágæti sitt var hann sæmdur æðstu heiðursmerkjum Sovétríkjanna, en það kom þó ekki í veg fyrir að hann væri síðar dæmdur í þrælkunarbúðir, þar sem hann lést árið 1963. Þjóðverjana, sem urðu eftir í Gdansk og víðar, vildu Pólverjar ekki sjá eftir stríðið og ráku þá burt, þar á meðal fólk sem átti ættir að rekja langt aftur í aldir á þessum slóðum. Í staðinn settu þeir niður pólska flóttamenn sem hrakist höfðu frá löndunum sem Sovétríkin hirtu af Póllandi í stríðslok. Fæst af þessu fólki, hvort heldur það talaði þýska tungu eða pólska, hafði ráðið nokkru um þá strauma sögunnar sem rifu það upp af rótum sínum. Grimmd og illska rata ekki bara til sinna og um það breytir engu hversu hátt Kristur er látinn hreykja sér uppi á regnboganum