69. Brottfarir

Úr safninu gekk ég út á aðaltorg bæjarins sem opnast út að ánni á eina hlið. Stígurinn kringum torgið heitir Ekkjustígurinn, því hér um slóðir var áður fyrr einatt verið að drepa menn frá konum sínum og það var heilmikil skynsemi í að hafa svona stíg til að greiða fyrir nýjum kynnum. Engar ekkjur voru komnar á stjá en nokkrir karlar með hunda í bandi.Vorið var seint á ferð þetta árið en sólin sem skein á torgið var hlý, ávaxtatrén voru í blóma og bátarnir í höfninni glitruðu. Hérna við höfnina í Baja átti sér stað árið 1921 fremur afmánarlegur eftirleikur við valdatíð Habsborgaranna. Franz gamli Jósep var þá dáinn fyrir fimm árum. Við titlinum tók frændi hans, Karl I, kvæntur ítölsku prinsessunni Zítu. Samanborið við forvera sinn þótti hann frjálslyndur, sem sýndi sig í því að hann hafði efstu töluna í frakkanum sínum fráhneppta. „Keisarinn er þrítugur, hann lítur út eins og tvítugur og talar eins og hann sé tíu ára,“31 sagði hirðin. Hann vildi binda enda á heimsstyrjöldina sem geisaði og hann hafði lauslegar hugmyndir um að færa keisaradóminn í átt til tíðarandans, en þetta var of lítið og of seint. Habsborgarar áttu sér ekki stað í nútímanum og keisarahjónunum gekk miklu verr en flestum öðrum að skilja það. Hann var þvingaður til að rita afsagnarbréf og byrjaði það nokkurn veginn svona: „Verandi nú sem hingað til barmafylltur af ást til allra þjóðanna minna …“ Hann skildi ekki að svona bréf skrifuðu menn ekki á tuttugustu öldinni og fékk eins konar athvarf í Sviss. En svo fór hann að hugleiða hvort hann gæti ekki að minnsta kosti haldið áfram að vera kóngur í Ungverjalandi, þó að hann mætti ekki að vera keisari í Austurríki. Hann gerði tvær ákaflega ódiplómatískar tilraunir til að láta þennan draum sinn rætast, en eftir þær var ákveðið að fjarlægja hann í kyrrþey úr Evrópu eins og ofurölva gesti er smyglað út úr fínni veislu. Fyrsta nóvember árið 1921 kom sérstök eimlest, án þess að mikið bæri á, með Karl og Zítu á brautarstöðina í Baja. Þeim var ruslað um borð í breskan fallbyssubát sem beið hérna í höfninni og flutti þau niður Dóná og út af leiksviði sögunnar. Þau fengu hæli í Villa Quinta do Monte á eynni Madeira langt úti í Atlantshafi. Í villunni var bara eitt klósett og ekkert rafmagn. Keisarinn hvorki skildi þetta né þoldi og dó eftir fáeina mánuði. Við Haraldur Blöndal höfðum skeggrætt Habsborgara í síðasta skiptið sem við hittumst áður en ég fór að heiman, því hann var áhugamaður um kónga og keisara. Og nú vildi svo til meðan ég sat á bekk á torginu í Baja, með Ekkjustíginn umhverfis mig og bátahöfnina í augsýn, að ég fékk símtal að heiman og frétti að Haraldur væri dáinn. Ég hafði óttast, grunað og vitað að hann yrði farinn burt þegar ég kæmi aftur og ég myndi ekki sjá þetta einkennilega blik í augnaráði hans framar, en það sýndi hvað honum þótti gaman að lífinu jafnvel þegar verst gegndi. Ég sat og skældi smástund á bekknum út af missi mínum og heimsins. Það voru engar ekkjur til að horfa á mig né hugga mig og eins og Heine sagði, þá er sama hvers vegna grátið er, maður endar alltaf með því að snýta sér. Seinna um daginn tók ég ferjuna vestur yfir Dóná og var þá í Baranyafylkinu. Það hefur þynnst út blóðið í Magyörum á þessum þúsund árum í landinu, því hjá þeim hefur verið gestkvæmt alla tíð. Sumir komu óboðnir til árása, aðrir voru fengnir til að kenna þeim vestræna háttu og handverk, sumir komu til að nema lönd, sumir voru á flótta. Vestur í Baranya settust að slavneskir menn, kaþólskrar trúar, sem höfðu flúið þangað sunnan af Balkanskaga. Þeir þóttu einkennilegir í háttum, til dæmis krossuðu þeir sig með opnum lófa og hjá þeim voru það bara konurnar sem lærðu að lesa og skrifa. Karlarnir vildu ekki íþyngja sjálfum sér með tímafreku námi. Þegar þeir fluttu norður til Baranya komust þeir undir stjórnsýslu austurríska keisaradæmisins. Það vantaði dómara í bæinn Ormánság og þegar einn hinna aðfluttu manna bar sig eftir embættinu inntu erindrekar keisarans hann eftir því hvernig háttaði hjá honum kunnáttu í lestri og skrift. Fáein tilsvör sem varðveist hafa eftir Salómon þykja sanna að hann var vitringur, en þessi umsækjandi um dómarastöðuna í Ormánság þurfti ekki nema eitt til að sanna að hann var snillingur: „Nei, ekki kann ég að lesa né skrifa,“ sagði hann, „en ég kann að syngja.“