67. Strákapör Níelsar hugprúða

Huganum hefur verið líkt við bókasafn, þar sem minningum er raðað í hillur. Aftarlega í mínu bókasafni og úti undir vegg er slitin bók, útgefin af Leiftri einhvern tíma á á sjötta áratugnum; Strákapör Níelsar hugprúða. Saga af dreng eftir Börge Janssen. Þessi bók hefur tengt sig við pusztuna í huga mér. Sagan hefst í Lögumklaustri á Jótlandi, þar sem var bláa stofan og á vegg hennar rauður blettur sem aldrei tókst að þvo burt. Það var af því bletturinn var raunar blóðsletta úr dreng sem húsráðandinn hafði endur fyrir löngu myrt fyrir engar sakir. Þó lítill væri hafði hann náð fram hefnd eftir á með þessari blóðslettu sem stóð af sér allar sápur og alltaf kom í ljós þótt veggurinn væri kalkaður. Þetta fannst mér flott byrjun á bók. Á tuttugustu og níundu síðu komu sígaunar til sögunnar og á síðu fjörutíu tældu þeir söguhetjuna, Níels hugprúða, á brott með sér eftir að hafa kveikt í klaustrinu. Þeir kölluðu hann Kópinsky og fóru fyrst með hann suður til Vínarborgar og síðan Ungverjalands, út á gresjuna miklu þar sem þeir stálu hrossum. „Stelum fallegum, ungverskum hestum og ríðum hratt eins og Ungverjar, mikli Kópinsky,“ sagði höfðinginn við Níels. „Hann benti út yfir gresjuna, þar sem glóbjart tunglið var að koma upp og varpaði gráfölu ljósi sínu yfir sléttuna, svo að daggardroparnir glitruðu eins og perlur á köngurlóarvefjunum á milli grasstráanna.“ Ennþá finn ég léttan hroll og töfrandi fiðring þegar ég set mig í spor þessa hjartahreina, þáverandi jafnaldra míns sem eftir miklar mannraunir átti eftir að snúa heim til Lögumklausturs og fá þar mannaforráð og ævilanga farsæld. Núna var ég sjálfur loksins kominn út á ungversku gresjuna, miðaldra maður og fimmtíu árum of seint, en Níels hugprúði er jafn eilíflega ungur og hress eins og bletturinn í bláu stofunni var óafmáanlegur. Söguhetjur eiga þægilegt líf, það liggur alltaf fyrir á síðustu síðunni hvernig fer fyrir þeim. Sjálfur veit maður aldrei fyrir fram hvort maður kemur lífs eða liðinn upp úr skurði, hvaða ferðir maður fer né hvernig sagan endar. Pusztan er eggslétt og þekur svæði á við hálft Ísland, hundruð kílómetra í austur frá Dóná. Fyrir fimm hundruð árum var hún skógi vaxin en meðan Tyrkir réðu hér löndum hjuggu þeir allan skóginn í græðgi og skammsýni, eða svo segja Ungverjar að minnsta kosti. Þegar jarðvegurinn hafði hvorki hlífð né festu trjánna lengur sprakk hann í frosthörkum vetranna, skrælnaði í sumarhitunum og landið blés upp. Ábúendur sléttunnar hörfuðu til jaðranna og orðið puszta táknar eiginlega óbyggð, jafnvel eyðimörk. Að einhverju leyti í raun, en aðallega í hugum fólks, varð hún athvarf misindismanna sem þurftu að varast yfirvöldin; flakkara, hrossaþjófa og sígauna. Á nítjándu öldinni var tekið til við að græða hana upp á nýjan leik með áveitum og nú er hún endalausir akrar og ekkert hvílir augað nema stöku trjálundir og búgarðar á stangli. Ég hjólaði eftir vegi sem lagður hafði verið á lágum kambi nálægt árbakkanum. Hann hafði verið hlaðinn til að hemja flóðin í Dóná. Langt í austri rann áin Tisza ofan úr Karpatafjöllunum. Ég kannaðist við hana úr vísunni sem átti að hjálpa brageyrðum nemendum í landafræði til að læra þverár Dónár: Í Dóná falla: Ísar, Inn einnig Drava og Sava. Lech og Theiss ég líka finn læt svo Prutt við endirinn. Í hyljunum í Tisza hrygndu áður fyrr merkilegir fiskar. Það vissu Tyrkirnir þó að þeir hefðu ekki auga fyrir skógum. Þeir höfðu nefnilega uppgötvað hve konur þeirra urðu holdmjúkar og fagrar ef þær borðuðu fisk, og alveg sérstaklega ef fiskarnir voru úr Tisza. Allt forgengur og nú er alls óvíst hvernig þessari geðfelldu náttúru fiskanna úr Tisza er komið, af því fyrir örfáum árum brustu stíflugarðar við gullnámur Rúmena í Baia Mare. Bak við stíflurnar höfðu Rúmenar árum saman geymt baneitrað cyaníð-skólp úr námunun af vítaverðu kæruleysi. Skolpið flæddi eftir einni þveránni ofan í Tisza sjálfa. Það eru til staðlar um alla skapaða hluti, líka hvenær cyaníð í vatni hættir að vera þolanlegt, hvað þá hollt fyrir fiska. Á fáeinum dögum varð eitrið í ánni sjö hundruð sinnum meira en þessir þolstaðlar segja vænlegt og fiskarnir staðfestu nákvæmni staðlanna með því að drepast allir. Þá kann að vera að gjörvöll kynkvísl hinna fegrandi fiska hafi farist.