64. Úr heimkynnum stríðsins

Tyrkirnir knésettu hina sigursælu Magyara. Á þrettándu öld hófst tyrkneskur þjóðflokkur til vegs í Litlu-Asíu undir forystu stríðsmannsins Osman gazi. Fyrir löngu höfðu forfeður hans komið ríðandi eftir steppunum langt austan úr Asíu, nánast samvaxnir gæðingum sínum og ósigrandi. Þeir gátu hæglega riðið hundrað kílómetra á dag í heila viku, tvö hundruð ef þeir voru að flýta sér. Þeir voru sagðir svo hraðhentir og hittnir að þeir gætu skotið þremur örvum á sekúndu aftur fyrir sig af hestbaki á fullri ferð og ævinlega hitt. Ef svo bar undir gátu þeir ferðast nestislausir og eldfæralausir. Þá opnuðu þeir hestinum æð með hnífi og drukku nokkra desilítra af hrossblóði, annað þurftu þeir ekki til viðurværis dögum saman. Seinna tóku þeir íslamska trú og hún skipti heiminum í tvo parta. Annar var Dar ul-Islam eða heimkynni friðarins þar sem íslömsk trú ríkti. Hinn var heimkynni stríðsins, Dar ul-Harb, svæðin utan við íslam. Þjóð sú sem Osman gazi fór fyrir, og síðan var nefnd Ottómanar eftir honum, tók þessa skiptingu bókstaflega. Eftir að hafa náð undirtökum í Litlu-Asíu fóru hermenn hennar yfir til Evrópu. Þar voru heimkynni stríðsins og þeir yfirbuguðu Serba á Kosovóvöllum árið 1389, árið 1453 féll Konstantínópel og með henni austrómverska ríkið sem staðið hafði í þúsund ár. Upp frá því voru meginverslunarleiðir milli Evrópu og Austurlanda á valdi Ottómana, en þeir létu ekki staðar numið. Árið 1526 sigruðu þeir ungverska herinn og þrem árum seinna voru þeir sestir um Vín. Ekki náðu þeir Vínarborg í það sinn en reyndu aftur árið 1683, og þá var það bara værukærum ofmetnaði þeirra sjálfra og pólska kónginum Sobieski að kenna eða þakka að þeir tóku ekki borgina. Hver veit hvar þeir hefðu annars látið staðar numið. Evrópubúum stóð ólýsanlegur stuggur af þessum heiðingjum sem virtust ætla að gera Miðjarðarhafið að íslömsku innhafi. Evrópa hafði lengi spunnið hjúp menningar yfir villimennsku sína en nú komu þessir siðlausu vantrúarhundar og virtu ekkert, eirðu engu. Og víst voru Tyrkirnir nokkuð hrjúfir í viðkynningu. Mehmet IV ríkti yfir þeim upp úr miðri sautjándu öldinni þegar þeir voru að bræða með sér hvenær og hvernig þeir ættu að brjóta undir sig afganginn af Evrópu. Það fór í taugarnar á honum að ekki skyldi vera meiri reglufesta á sagnaritun í ríkinu. Hann réð því til sín sagnaritara, Abdi að nafni, til að skrá samtímaviðburði og lét hann fylgja sér eftir hvert skref svo hann missti ekki af neinu úr framvindu sögunnar. Kvöld nokkurt spurði Mehmet sagnaritara sinn hvað hann hefði nú skráð hjá sér þann daginn. Abdi sagði að sér þætti að ekkert sérlega eftirminnilegt hefði gerst frá því um morguninn, allavega ekkert sem ætti heima á spjöldum sögunnar. Soldáninum fannst á sig hallað með þessu svari, því hann hafði ekki þennan fágaða sans fyrir breiðum og lygnum straumi mannkynssögunnar. Hann þreif spjót sem var hendi nær, rak það í sagnaritara sinn og særði hann illa en ekki til ólífis, og lét svo um mælt að nú hefði hann þó alltjent eitthvað til að skrifa um þann daginn. Ekki er saman að jafna hve evrópskir þjóðhöfðingjar voru þá farnir að falsa sögur sínar á miklu dannaðri hátt. Þessir ófyrirleitnu og framandi aðkomumenn réðust inn í Ungverjaland og gjörsigruðu ungverska herinn við Mohács árið 1526. Upp úr því klofnaði landið í þrennt. Tyrkir réðu beint eða óbeint yfir tveim pörtum en Habsborgarveldið í Austurríki seildist til valda í vesturhlutanum og Slóvakíu. Þegar Ottómanar um síðir tóku að hopa suður á bóginn varð Ungverjaland ekki frjálst á ný, heldur lögðu hinir hrokafullu Habsborgarar það jafnóðum undir sig. Habsborgarkeisarar sátu í Vín en höfðu upphaflega komið frá Sviss. Þeir voru svo árangursríkir í nágrannakryti, yfirgangi, erfðum og hjúskaparmálum, að árið 1452 höfðu þeir náð til sín krúnu hins forna þýsk-rómverska ríkis, en aldagamlar rætur þess lágu alla leið aftur til Karlamagnúsar. Um aldamótin 1800 var Austurríkiskeisari einna mestur höfðingi í Evrópu og auk Austurríkis réð hann yfir núverandi Tékklandi, Slóvakíu, suðurhluta Póllands, Galisíu, Ungverjalandi og vænum skákum af Ítalíu, Belgíu og Lúxemborg. Hann kallaði löndin, sem Tyrkir yfirgáfu, sín og þannig fékk Austurríki jafnvel aðgang að sjó frá Króatíu. Aðrir helstu höfðingjar á meginlandinu um þetta leyti voru Prússakóngur og Rússakeisari. Þýskaland var sundrað í smáríki og í Frakklandi var allt á öðrum endanum eftir byltinguna 1789. Frelsi, jafnrétti og bræðralag höfðu þeir sagt, en líka drepið kónginn og reynt að breyta í veruleika orðum, sem aldrei áttu að vera annað en orð. Allt fór þetta í handaskolum og úr öskunni reis Napóleon sem riðlaði bókstaflega öllu í Evrópu áður en hann beið endanlegan ósigur við Leipzig 1813. Gömlu valdablokkirnar reyndu eftir bestu getu að festa sig aftur í sessi með Vínarfundinum mikla árið 1815 en í rauninni varð ekkert sem fyrr. Austurríkiskeisari mátti afsala sér þýsk-rómversku krúnunni og missti lönd sín í vestri. Fyrir engan mun vildi hann missa meira, svo Úr heimkynnum stríðsins lögregla og her börðu með harðri hendi niður hvern þann sem æmti um frelsi, hvað þá lýðræði eða sjálfstjórn. En ríkið var tilviljunarkennt samsafn gamalla landvinninga, frámunalega ósamstætt og ólund var í mörgum. Um miðja nítjándu öldina gekk byltingaralda yfir Evrópu og Ungverjar gerðu uppreisn eins og aðrir og vildu sjálfstæði en gripu í tómt. Einn fremsti leiðtogi þeirra var Lajos Kossúth. Hún var einmitt nefnd eftir honum gatan sem ég rölti áleiðis upp til Matthíasarkirkju á vestri bakka Dónár, þar sem heitir Búda. Um mann þennan orti Benedikt Gröndal merkilega vísu, svohljóðandi: Mér er sem ég sjái hann Kossúth á sinni gráu að reka hross út, sína gerir hann svipu upp vega sérastefánsámosfellilega. 29 Vísan er ekki einasta merkileg fyrir vandfundið rímorð á móti Kossúth, heldur benti Gísli sálugi Jónsson á það að síðasta orð vísunnar er sennilega eitt lengsta og sértækasta atviksorð íslenskrar tungu. Af Kossúth-götu fór ég yfir Dóná um Elísabetar-brúna og einnig þar hafði ég undir fótum mér sögulegt nafn.