63. Endurfundir handanna

Einu sinni las ég bók eftir mann sem hjólaði kringum hnöttinn. Helfgen hét hann og var frá Düsseldorf. Þar var atvinnuleysi og eymd eftir stríðið og í staðinn fyrir að mæta daglega á vinnumiðlunina til að fá stimpil ákvað hann þetta. Hann átti gamalt hjól af gerðinni Vaterland og þrjú mörk og áttatíu í vasanum þegar hann lagði af stað. Eins og aðrir Þjóðverjar var hann reglumaður og tilkynnti brottför sína á vinnumiðluninni morguninn sem hann fór. Embættismaðurinn þar var líka reglumaður og sagði: „Gleymdu ekki að taka með þér pumpu.“ Ferðalagið tók hann þrjátíu mánuði. Ég hitti svipaðan ferðalang á farfuglaheimilinu í Búdapest, nema hann var frá Kanada og hafði þegar verið tvö ár á leiðinni. Fyrst fór hann suður Ameríkurnar Vác, fangelsið og Horthy 164 til Eldlands, þá með skipi til Höfðaborgar, upp eftir Afríku, um Istanbúl og norður Balkanskagann. Fyrir mörg þúsund kílómetrum sagðist hann hafa hitt íslenska stúlku í Guatemala og varð angurvær á svipinn. Ég, sem fram til þessa hafði verið sæmilega borubrattur yfir sjálfum mér, varð eins og kórdrengur sem hittir páfann. Héðan ætlaði hann til München, Englands, um Rússland, Síberíu, Kína og loks þvert yfir Kanada. „Tvö ár í viðbót.“ sagði hann eins og ekkert væri sjálfsagðara. Eftir það myndi hann aldrei fara ótilneyddur bæjarleið og alls ekki á hjóli. Hann lýsti yfir samúð sinni þegar hann sá kerruna mína með öllum farangrinum, og sagði að þegar maður væri búinn að fara jafn langan veg eins og hann, þyrfti maður varla nokkurn farangur lengur og fyrir löngu væri runnið upp fyrir sér að flest væri óþarfi. Þetta kannaðist ég við. Afi sálugi gat flokkað öll fyrirbæri heimsins í tvennt; sumt var þarfi, annað óþarfi og ekkert þar á milli. Þetta hafði hins vegar alltaf vafist fyrir mér og föggurnar jukust og þyngdust eftir því sem ég fór lengra. Þessi Kanadamaður og afi voru á miklu æðra plani. Það var erfitt að eiga sálufélag við heimamenn. Ungverska er ekki árennilegt mál. Ætli maður að segja „varðandi hina ósáttfúsu“ hljómar það til dæmis: Legeslegmegengesztelhetetlenebbknek, svo ég minntist alls ekki á ósáttfúst fólk og hélt mig við ensku. Það fer vitaskuld eftir því hvernig talið er, en af 6604 tungumálum heimsins þykir ungverska í erfiðari endanum. Þegar ég var ungur og framúrskarandi bjartsýnn varði ég einu sumri til að læra grænlensku sem er í sama þyngdarflokki. Undir haust gat ég með sæmilegu móti boðið góðan daginn og beðið um kaffi, en þá var runnið upp fyrir mér að grænlenskunám var ævistarf og ég sneri mér að öðru. Ungverska tilheyrir ekki indó-evrópsku málfjölskyldunni en er skyld finnsku. Bæði málin eru sprottin upp úr tungu sem enginn núlifandi maður hefur heyrt en var töluð í norðanverðum Úralfjöllunum fyrir sjö þúsund árum. Þaðan barst hún eftir flóknum leiðum með Magyörum inn á slétturnar við Dóná. Um þetta orti Gísli Brynjúlfsson forðum: Ár bjó austr að Úralfjöllum harðsnúin drótt Húnakonunga; en skjátlaðist lítillega, því öfugt við það sem lengi var haldið, voru Magyarar ekki frændur húna. Það var jesúítaprestur að nafni Sajnovics, sem fyrstur uppgötvaði skyldleikann milli finnsku og ungversku, en hann hafði farið norður til Lapplands kringum 1770 til að freista þess að rannsaka stjörnuna Venus norðan frá. Í ferðinni uppgötvaði hann aftur á móti ekkert markvert sem ekki var vitað fyrir um Venus. Iðulega finna menn einmitt það sem þeir eru ekki að leita að. Magyarar komu inn á Dónársléttuna kringum aldamótin 900, sumpart á flótta og sumpart í landaleit. Þeim leist vel á og lögðu svæðið undir sig. Ekki voru þeir búmenn heldur flökku- og hernaðarþjóð og skruppu til að byrja með í árásarferðir um nágrennið, allt vestur til Pýreneafjalla og austur í Miklagarð. Evrópu leist ekki á þá. Gömul skelfing frá því húnarnir herjuðu rúmum fjórum öldum fyrr greip um sig. Íslenska heitið Ungverjar táknar ekki að þeir séu ungir landnemar í Evrópu, sem raunar er ekki fjarri lagi, heldur er það afbökun af fyrsta heitinu sem þeim var gefið í Evrópu, hungarus, og táknaði að þeir væru afturgengnir húnar. Magyararnir sneru aftur til sama staðar úr ránsferðum sínum margs vísari um allt annars konar og eftirsóknarverða lifnaðarhætti granna sinna. Helsti höfðingi þeirra, Géza, settist að í Esztergom, kvæntist kristinni konu sem Sarolt hét og tók sjálfur kristni, dálítið götótta að vísu. Hann vildi hætta flökkulífi og verða kóngur eins og þeir sem hann hafði séð í vestrinu. Hann falaðist eftir kóngsdóttur handa Stefáni syni sínum, og fékk hana hjá Hinriki IV Bæjaraprinsi, trúrækna konu, útfarna í hirðsiðum og bróderingum. Hún hét Gísella. Það gekk ekki andskotalaust fyrir Stefán að ná völdunum eftir lát föður síns, því Kappány, frænda hans, bar samkvæmt hefð að taka við völdunum og meira að segja að fá Sarolt ekkjudrottningu til afnota. Stefán náði í liðstyrk að vestan, svo Kappány hafði skamma gleði af hásætinu og drottningunni. Hann var skorinn í fjóra parta og þeir voru síðan negldir upp á hallarhliðin í jafnmörgum köstulum í Ungverjalandi. Þetta var nokkuð skýr stefnumótun og Stefán varð kóngur. Líkt og enn á ný hefur þótt þurfa í Ungverjalandi síðustu tuttugu árin, sneri Stefán sér nú að því í flýti að gera landið vestrænt, kristið og gjaldgengt í samfélagi Evrópuríkjanna. Hann reisti hallir, byggði kirkjur, flutti inn lærða menn og presta, setti saman lögbók og eftirfarandi klausa er til marks um trúarlega einbeitni hans: „Það sé prestum og fyrirmönnum gert kunnugt, að þeir skulu skipa hverjum manni, öldnum sem ungum, körlum og konum, að koma til kirkju á sunnudögum, nema þeim sem gæta eldanna. Sitji einhver heima en ekki yfir Endurfundir handanna 166 eldi, skal sá hinn sami barinn og krúnurakaður.“ Punkturinn yfir i-ið var þegar Sylvester páfi sendi honum kórónu og veldissprota og hann var krýndur kóngur með kristnum hætti, fyrsta dag janúarmánaðar árið 1001. Í tilefni dagsins hafði Gísella drottning bróderað handa bónda sínum fallegan hökul með ísaumuðum dýrlingamyndum. Þetta var merkisdagur, sá fyrsti á nýrri þúsöld, því um þessar mundir voru menn ekki byrjaðir þessar hvimleiðu og þrálátu deilur um það, hvort ný öld byrjaði árið 1000 eða 1001. Kórónan frá páfanum innsiglaði seturétt Magyara meðal kristinna þjóða og hollustu þeirra við páfann í Róm. Upp frá því voru öll lög sett í nafni þessarar kórónu. Í basilíku heilags Stefáns í Búdapest er varðveitt vegleg kóróna sem Ungverjar halda mikið upp á og kölluð er kóróna Stefáns konungs. Það eru samt lítilsháttar ósannindi í þágu góðs málstaðar, því þessi kóróna var ekki smíðuð fyrr en á tólftu öld. Margar kórónur eiga náðuga daga en svo er ekki um þessa. Mongólarnir stálu henni á þrettándu öld en misstu hana í flaustri á jörðina. Við það skekktist hún og síðan hallast krossinn á hvirflinum um einar þrjátíu gráður en af ásettu ráði hefur það aldrei verið lagað. Ég veit ekki hvaða virðingu Tyrkir sýndu þessum grip meðan þeir réðu í Ungverjalandi, en árið 1945 höfðu ungverskir fasistar á flótta undan Rauða hernum kórónuna með sér til Austurríkis. Þar tók ameríski herinn hana í sína vörslu og hún fékk samastað hjá gullfæti dollarsins í Fort Knox í þó nokkur ár þangað til henni var loks skilað heim árið 1978. Í þessari sömu kirkju er varðveitt hægri hönd Stefáns. Þetta er skraufaþurr krepptur hnefi, orðinn nokkuð grámyglulegur að vonum, en prýddur dýrum armböndum. Hann liggur í skrautlegu glerskríni sem stendur á sex gylltum arnarklóm. Það varð nokkuð óvenjulegt eftirspil við hjónaástir þeirra Stefáns og Gísellu drottningar árið 1996. Það ár héldu Ungverjar, sem eðli málsins samkvæmt eru nokkuð samferða okkur Íslendingum í ýmsu afmælishaldi, upp á 1100 ára þjóðarafmæli og vildu gera daginn sem hátíðlegastan. Nú hittist svo á að samtímis var 1000 ára giftingarafmæli Stefáns og Gísellu. Jarðneskar leifar Gísellu höfðu á sínum tíma verið fluttar til æskuheimkynna hennar í Passau í Bæjaralandi og voru varðveittar þar á vísum stað. Nú datt einhverjum í hug að gaman væri fyrir hjónin og aðra, ef hægt væri að fá lánaðan handlegginn af Gísellu hjá biskupnum í Passau í tilefni dagsins, svo þessar líkamslausu hendur gætu hist eftir þennan langa aðskilnað. Um handaband gat ekki orðið að ræða, til þess var hnefi Stefáns of krepptur. Allt gekk þetta eftir með hjálp góðra manna. Holdlítið handleggsbein Gísellu, sem fyrr meir hafði stýrt saumnálinni svo fimlega, var sent frá Passau til að eiga stuttan endurfund við uppþornaða hönd bónda síns. Fundu fjarstaddir andar þeirra einhvern straum, þar sem þeir voru staddir í upp- eða niðurheimum þann 4. maí vorið 1996? Hreyfðust mólekúlin eitthvað örar í þessum kölkuðu beinum þennan dag? Urðu óútskýranlegar breytingar á Endurfundir handanna 168 segulsviðum og árum? Þetta er ekki vitað, en um framtakið sjálft er ekki hægt að fella nema einn dóm: það er eitthvað sætt við það.