54. Hinn erfiði uppvöxtur kapítalismans

Bærinn Banská Bystrica er á dalmótum beggja vegna árinnar Hron. Torgið er stórt, aflangt og hallandi. Það er kennt við slóvakísku þjóðaruppreisnina, því það var þar sem opin andspyrna gegn hernámsliði Þjóðverja og slóvakískum handbendum þeirra hófst síðsumars 1944. Öldum saman var Slóvakía á valdi Ungverja, en hún hafði í fyrsta skiptið í sögu sinni fengið sjálfstæði skömmu fyrir upphaf seinni heimsstyrjaldarinnar. Jafnharðan varð hún leppríki nasista undir forystu Jóseps nokkurs Tiso. Hann var tekinn af lífi í stríðslok fyrir vikið, þótt einhverjir vildu telja honum til tekna að hann var ívið latari að senda landsmenn sína í útrýmingarbúðir en aðrir hans líkar. Núna væri hann dauður hvort eð er. Banská Bystrica má muna betri tíð. Banská vísar til námuvinnslu og um aldamótin 1500 voru hvergi í Evrópu unnin úr jörðu önnur eins ókjör af kopar. Frá því á tólftu öld hafði verið vitað um dýra málma þar og í grenndinni; silfur í Banská Stiavnica, gull í Kremnica. Béla IV Ungverjakonungur veitti staðnum borgarréttindi með tilheyrandi fríðindum árið 1255, aðallega til að lokka Þjóðverja að námagreftri þar. Þá hafði fyrir alllöngu fundist mikið af silfri og kopar í Saxlandi og Saxar höfðu þróað tækni við vinnsluna sem á þeim tíma var framúrskarandi. Sumir segja að það hafi verið þá sem tækniforskot Þjóðverja í Evrópu hófst. Saxarnir voru sólgnir í útrás til austurs, ef þar væri meiri málma að finna. Þeir grófu silfur úr ríkulegum námum í Bæheimi þar sem heitir Joachimsthal. Peningar úr silfrinu þaðan voru kallaðir Thaler en af þeim er síðan leitt heiti dalsins og dollarans. Það þurfti því ekki lengi að ganga eftir Söxum að koma til þessa nýstofnaða bæjar sem bókstaflega var byggður á kopar. Þessir tímar höfðu óseðjandi lyst á málmum. Englendingar beittu fallbyssum fyrst árið 1346 í Hundrað ára stríðinu gegn Frökkum með ágætum árangri. Eftir það fannst öllum, sem hugðu á stríð eða meiriháttar manndráp, fallbyssur vera algjörlega ómissandi. En fyrstu fallbyssurnar voru ekki markvissar og það var nánast tilviljun hvert kúlan fór og hve langt. Því þurfti margar þungar kúlur, sem sagt meiri málm og meiri afköst í námunum. Á síðmiðöldum tók því námatækni og frumstæð vélvæðing talsverðum framförum. En þessi nýja tækni var dýr í samanburði við sleggju og meitil og aðalsmaðurinn Thurzo, sem átti námaleyfin á Banská Bystrica-svæðinu, réð ekki við hana. Þá gerði hann það, sem á þeim tímum var jafn sjaldgæft eins og það þykir sjálfsagt núna. Hann fékk erlendan fjárfesti í félag við sig og innan skamms hafði fyrirtækið Neusohler Kupferhandlung gert námurnar við Banská Bystrica þær mestu sem til voru í Evrópu. Þetta var nýjung. Undanfarnar aldir höfðu ekki beinlínis verið vinsamlegar í garð fjárfestinga og viðskipta. Peninga- og verslunarmenn voru ekki hátt skrifaðir fram eftir miðöldum og það voru helst úrhrök, eins og gyðingar, sem stunduðu lánastarfsemi. Ein dauðasyndanna sjö, sem kirkjan eindregið varaði við, var ágirndin og önnur óhófið. Örlæti var dygð, fé átti að eyða og það var ósiðlegt að sanka því að sér, syndsamlegt að láta það aukast og vaxa af sjálfu sér. Kirkjan, sem sjálf var síður en svo syndlaus í peningamálum, bannaði háa vexti. En borgum fjölgaði og þær stækkuðu og þar komu til aðrar þarfir og allt aðrar forsendur heldur en í sjálfsþurftabúskap sveitanna. Nýir og annars konar tímar voru í aðsigi, flóknir og illskiljanlegir eftir óendanlega kyrrstöðu. Hneykslaður og furðu lostinn bóndi sagði um Feneyinga: „Þar plægir fólkið ekki, sáir ekki og uppsker ekki.“ Borgarbúar lifðu af verslun og viðskiptum og við þannig fólk loddi lengi að það skapi engin raunveruleg verðmæti. En viðskiptalífið var á barnskóm og margt var því anddrægt. Lagaumgjörðin utan um þessa atvinnugrein var í besta falli frumstæð, oft engin, stundum andsnúin henni. Fé lá ekki á lausu til að fjárfesta, peningamagnið var lítið og flest viðskipti fólust í vöruskiptum. Þá var mesta óreiða á því fé sem til var, því ótal aðilar slógu myntir og verðmæti þeirra var mismunandi og oft óáreiðanlegt. Svo þurfti meira en meðal reikningshaus til að standa í vöruflutningum og yfirfæra hvað eftir annað sömu verðmætin úr einu gengi í annað og það með rómverskum tölum. Sá sem flutti vörur milli svæða þurfti ótal sinnum að borga tolla. Til dæmis varð kaupmaður sem flutti vörur sínar eftir endilangri Rín að greiða einum fimmtíu landeigendum gjald fyrir það eitt að komast leiðar sinnar. En með síðmiðöldunum tók þetta allt að breytast. Þá voru það ekki lengur bara oratores, bellatores og laboratores sem mynduðu samfélögin; þeir sem báðu, börðust og strituðu. Virðingin fyrir viðskiptum óx jafnhliða gróða verslunarmanna. Og viðskiptin teygðu sig um allar jarðir, því alþjóðavæðingin er ekki ný. Á ofanverðum miðöldum var krydd austan frá Mólúkkaeyjum flutt um sextán þúsund kílómetra veg og notað í kjötsoð í Skotlandi, austur í Burma var notað gull úr suður-afrískum námum, illa þvegnar hirðmeyjar í Frakklandi sveipuðu sig silki austan úr Kína og pelsar lengst norðan úr Rússlandi rötuðu suður til Spánar. Ekki aðeins vörur heldur fólk dreifðist um heiminn. Ferðalangurinn Ibn Batutta hitti landa sinn frá Marokkó austur í Kína og nokkrum árum seinna bróður hans í Malí vestast í Afríku. „Hvílíkur langvegur milli bræðra,“ skrifaði hann steinhissa. Ennþá var heimurinn ekki orðinn að heimsþorpi Marshall McLuhans en hann var byrjaður að skreppa saman. Smám saman fundu verslunarmenn upp ráð við ýmsum vanda sem bagaði þá í byrjun. Vöruvíxlar voru fundnir upp á þrettándu öld og á fjórtándu öldinni tíðkaðist að kaupendur vöru væru látnir borga 10% í tryggingar. Kaupmaðurinn þumbaðist ekki lengur um fjallvegi með söluvöruna á asna, heldur stóð við púlt. Hann lærði bókhald. Á fjórtándu öld voru einir sex verslunarskólar í Flórens. Svo framúrstefnulegir voru þeir, að þar var ekki kennd latína heldur það hrafl í ýmsum tungum sem þarf til að selja heimamönnum eitthvað eða kaupa af þeim. Í Flórens kom jafnvel hið fáheyrða fyrir að konur kenndu körlum. Gróðavon losar öll höft. Á þrettándu öld létu menn svo lítið að þiggja talnakerfið af múslimsku villutrúarmönnunum og það voru mikil þægindi að skrifa 1488 í staðinn fyrir MCCCCLXXXVIII. Og það var farið að nota núllið sem þegar til kom reyndist mikilvægasta talan en hafði ekki verið til í rómverska talnakerfinu. Festan í peningamálum jókst. Á þrettándu öld voru slegnar flórínur í Flórens og dúkatar í Feneyjum, myntir sem menn um alla Evrópu tóku að þekkja og treysta. Kirkjan hafði verið fremur andsnúin uppfinningum, af því þær voru einskonar betrumbætur á sköpunarverkinu líkt og Guði hefði yfirsést eitthvað, en nú linaði hún taumhaldið á hugvitsmönnum og þeir kynntu til sögunnar gleraugu, spunarokka, prentverk, púður, gangverk í klukkur og áttavita. Árið 1416 var svo fyrsta einkaleyfið gefið út í Feneyjum. Einskærar framfarir? Það var ekki einu sinni búið að finna það hugtak upp í skilningi nútímafólks. En vissulega fór fleira en eftirsótt verslunarvara eftir nýjum vegum heimsins. Mongólskir riddarar báru pestarsmitið ofan úr Himalaja-fjöllunum niður til borganna í Kína. Úlfaldalestir fluttu það vestur til Caffa á Svartahafsbakkanum, síðan verslunarskipin til Messína árið 1347 og loks báru rottur og flær pestina miklu norður alla Evrópu og síðast á land í Hvalfirði hálfri öld síðar. Á fimm árum fórst þriðjungur þeirra 60–75 milljóna manna sem þá byggðu Evrópu. Til samanburðar týndu „aðeins“ 5% Evrópubúa lífi í heimsstyrjöldinni síðari. Höfðu þessar nýjungar afgerandi áhrif á sköpunarsögu streitunnar? Má vera. Francesco Datini, umsvifamikill, forríkur og alþjóðlegur kaupmaður í Prato, skrifaði konu sinni í bréfi kringum aldamótin 1400: „Ég hef þvílíkar áhyggjur af svo mörgum hlutum, að það má heita undur að ég skuli ekki missa vitið.“22 Seinna, litlu áður en hann dó árið 1410, þá orðinn gamall og íhugandi hlutskipti sitt hér í heimi, sagðist hann fyrir engan mun vilja endurtaka lífið þó svo það stæði til boða, því aldrei hefði það verið annað en áhyggjan og efinn.