52. Smánarbúrið

Á fimmtándu öldinni var Levoca höfuðból héraðsins Spis, rík borg og varin óárennilegum borgarmúrum. Dómkirkjan þar var helguð Jakobi postula Zebedeussyni og frá Levoca lögðu frómir pílagrímar upp í gönguna löngu vestur til Santiago de Compostela, þar sem meint bein hans hvíla. Ég átti heilögum Jakobi ýmislegt upp að unna, því heimsókn mín til hans þrem árum fyrr hafði vakið þessa fíkn mína í að hjóla um Evrópu. Vegna fyrri kynna hlaut ég að bregða mér bæjarleiðina til Levoca til að heilsa upp á hann. Ég hitti hann í dómkirkjunni þar sem hann stóð við hlið Maríu á háaltarinu. Hann var þar sjálfur í líki pílagríms eins og algengt er. Skikkjan var gullin, einnig barðamikill hatturinn og á hattbarðinu var skelin, en hún er tákn pílagrímanna sem vitja heilags Jakobs. Skeggið var sítt, hrokkið og svart, kinnarnar rjóðar og honum virtist líða vel. Hægri fóturinn var að vísu einkennilega snúinn og skórnir veigalitlir, en úr því það truflaði hann ekki sjálfan, þá gerði ég mér ekki rellu af því. María guðsmóðir við hlið hans var geðsleg að vanda, „rót ilmandi Smánarbúr í nýju hlutverki lítillætis“ eins og Eysteinn munkur lýsti henni. Á vinstri altarisvængnum var einnig lágmynd af honum, miklu óyndislegri, því þar var böðull Heródesar Agrippu um það bil að höggva af honum höfuðið í Jerúsalem árið 44 eftir Krist. En ég vissi að bót var í málinu, því höfuðið greri á hann aftur áður en líkaminn var fluttur á steinnökkva vestur til Galisíu á Spáni, til þess að fá ævarandi hvíldir í dómkirkjunni í Santiago de Compostela. Spöl frá kirkjunni var ráðhúsið og handan þess var einkennilegt mannvirki sem líktist tveggja mannhæða háu fuglabúri úr járnrimlum. Þetta var smánarbúrið og í það var fólk áður fyrr hneppt fyrir minni háttar siðferðisbrot sem kölluðu ekki á limlestingar eða líflát. Í búrinu var eilítið þægilegri dvöl en í gapastokknum en smánin sú sama. Nærri má geta að oftar hírðust konur í búrinu en karlar, því þó svo bæði kynin ættu aðild að siðferðisbrotum voru ábyggilegar heimildir fyrir því að sök konunnar var ævinlega miklu meiri. Kirkjan mótaði skilninginn á manneðlinu og studdist við Aristóteles, sem hélt því fram að konur hefðu alvarlega galla frá náttúrunnar hendi, að minnsta kosti í samanburði við karla. Tómas frá Akvínó veigraði sér við að kalla þær algjört klúður, þótt hann langaði til þess, en með því hefði hann sakað almáttugan Guð um mistök sem auðvitað gengur ekki. Annmarki kvenna var aðallega holdsfýsnin og undanlátssemi þeirra gagnvart alls konar illa meintum uppástungum fjandans. Tertullíanus kirkjufaðir viðurkenndi að líkami kvenna væri vissulega líkur fögru hofi, en á honum neðanverðum væri samt falið hlið djöfulsins. Þess vegna væru allar konur sömu vanmetakindurnar eins og Eva sem tældi Adam og steypti mannkyninu í útlegðina úr Paradís. Miðaldakirkjan viðurkenndi kynlíf sem illa nauðsyn en gerði skýran greinarmun á eðlilegu kynlífi og óeðlilegu. Eðlilegt kynlíf gat eingöngu átt sér stað milli hjóna í myrkri og aðeins örsjaldan, því tilgangur þess var sá einn að geta barn. Allt annað kynlíf var óeðlilegt og jafnvel hin minnsta nautn af samförunum sjálfum var flekkandi. Samt varð kirkjan að fallast á tilvist gleðikvenna með semingi, bæði af því kaþólskir prestar voru mjög upp á þær komnir og eins reyndust karlar sorglega breyskir gagnvart vélum kvenna. „Ef við útrýmum hórkonum mun ónáttúran leika lausum hala,“ viðurkenndi heilagur Ágústínus. „Hórkonur eru eins og ræsi út úr fagurri höll. Loki maður því fyllist höllin af skít.“19 Hann átti við að án þeirrar úrlausnar sem hórkonur gáfu færi á, mundu karlar vanhelga sínar góðu eiginkonur með því að ónáða þær með öðrum erindum að næturlagi en þeim einum að geta börn. Í þessu búri höfðu því oft verið hafðar til sýnis konur sem tilneyddar eða sjálfviljugar lifðu samkvæmt ofangreindum skilningi ónáttúrulegu kynlífi, sjálfum sér til vansæmdar og borgarbúum til hneykslunar. Núverandi sveitarstjórn í Levoca hafði hins vegar skynjað viðskiptatækifæri í járnbúrinu og rimlarnir voru laglega málaðir. Búrið sem fyrrum var tákn þröngsýni og illsku var orðið helsti viðkomustaður og augnayndi allra ferðamanna.