41. Svarta María frá Czestochowa

Ég fór tímafreka ferð með rútu til borgarinnar Czestochowa fyrir stuttan stans. 130 kílómetra hvor leið og ferðin þangað tók fimm tíma en heimleiðin með lest tæpa þrjá. Rútan kom víða við til að hirða upp fólk í þorpunum og skila öðru. Flestir farþegarnir voru sveitafólk. Víðast nema á Íslandi er það tiltölulega auðþekkt frá öðru fólki. Hjá mér settist maður. Hann hafði drukkið morgunbjórinn sinn og fengið sér einhverja snapsa með en þess utan hafði hann meðferðis nesti á pela. Hann var félagslyndur og vildi ólmur ræða við mig. Þó að fátt yrði um svör skipti það hann engu og hann talaði út í eitt fyrir báða. Það er líklega engin tilviljun að maðurinn sem fann upp esperantó, Ludwig Zamenhof, átti pólsku að móðurmáli. Pólskan er erfitt mál og sumir segja hana erfiðari en öll önnur slavnesk mál. Hún er skrifuð með latínuletri eins og önnur vestslavnesk mál, tékkneska, slóvakíska og sorbíska, en morar af fráhrindandi szsch-hljóðum, hefur sjö föll og ef orð beygjast samkvæmt reglu þá er mér sagt að jafnmörg orð beygist samkvæmt undantekningum frá þeirri reglu. Pólverjar nota ekki greini og heldur ekki hið bráðnauðsynlega smáorð að. Þeir geta tæpast rabbað vandræðalaust við Rússa, því fyrir utan hve lítið þá langar almennt til þess, ber viðlíka mikið í milli þessara tveggja mála eins og til dæmis þýskrar tungu og danskrar. Tékkar, Slóvakar og Pólverjar geta aftur á móti fyrirhafnarlítið skilið hverjir aðra, en þá er það upptalið. Allir aðrir þurfa að kosta blóði, svita og tárum til að geta talað pólsku. Í byrjun fjórtándu aldar þegar Pólverjar náðu Kraká á sitt vald, eftir að Bæheimsmenn höfðu hersetið borgina um hríð, vildu þeir hreinsa til og losna við útlendinga. Í stað þess að leggjast yfir ættartölur og erfðarannsóknir lögðu þeir fyrir bæjarbúa að bera fram pólskan tungubrjót og hjuggu einfaldlega hausinn af þeim sem gátu ekki borið hann rétt fram. Kannski var það þessi: ´w Szczebrzeszynie chrazaszcz brzmi w trzcinie i Szczebrzeszyn ztego slynie, en hann mun fjalla um syngjandi bjöllu. Enga kann ég pólskuna en hef heyrt að við þau tækifæri sem Englendingar segja it rains cats and dogs, þá segi Pólverjar pod psem: að það rigni undir hundinn. Þegar Pólverjar segja að eitthvað sé þar sem djöfullinn býður góða nótt, meina þeir að það sé úti í buskanum. Í stað þess að við segjum: Nei, enginn segir neitt, þá segja þeir: Nie, nikt nic nie mowi, sem mun orðrétt þýða: „Nei, enginn segir ekkert“ og manni finnst það stangast á við alla rökfræði. Eins og íslensk mannanöfn hafa pólsk nöfn merkingu: Walesa táknar þann sem slæpist, forseti Póllands hét Kwasniewski, sem þýðir „súrkarl“. Mannsnafnið Malolepszy þýðir „ekki-mikið-skárri“ og maður getur ímyndað sér að það hafi til dæmis orðið til í munni ekkju sem gifti sig á ný. Ég varð því ekki margs vísari af einræðu ferðafélaga míns í rútunni en blundaði undir henni meðan rútan silaðist norður hæðirnar til Czestochowa. Czestochowa er helgur bær og þangað koma pílagrímar hvaðanæva úr veröldinni. Ég giska á að bærinn sé meðal topp tíu pílagrímastaða kaþólska heimsins. Því veldur Maríumynd sem manna á milli gengur undir heitinu Svarta María frá Czestochowa. María þessi er nokkuð blökk á húð og tilheyrir því fámennum en útvöldum hópi svartra Maríumynda í Evrópu. Kommúnistastjórninni fannst að bærinn ætti að vera frægur fyrir eitthvað gagnlegra en gamla Maríumynd og gerði hann að framúrskarandi stáliðjubæ. Í ferðahandbók frá 1972, sem ég komst yfir, er borginni fyrst og fremst talið til ágætis að þar séu framleidd 1,5 milljón tonn af stáli árlega og fari vaxandi. Maríumyndin fær aðeins hálfa fjórðu línu. Þessi viðleitni stjórnarinnar til að innleiða nútímalegar áherslur varð til þess að umhverfi borgarinnar er dæmalaust óaðlaðandi; grotnaðar verksmiðjur, hrörlegir reykháfar, gjallhaugar og órækt. Stáliðnaðurinn er um það bil allur kominn á hausinn en ásóknin í Svörtu Maríu uppi á Jasna Góra fer stöðugt vaxandi. Jasna Góra þýðir Ljósafjall svo ég bjóst við að þurfa að minnsta kosti að ganga brekku upp að klaustrinu en brattinn var þegar til kom aðeins ríflegur vatnshalli. Klaustur var byggt á Ljósafjalli á fjórtándu öld og við það kirkjan sem hýsir Svörtu Maríu. Þar var margmenni þó aðeins væri venjulegur miðvikudagur. Maríumyndin er í sérstakri kapellu, kirkju innan í annarri kirkju, og það var ekki viðlit að komast nær henni en í tíu metra fjarlægð fyrir mekki af fermingarbörnum sem var stuggað til hennar í slöttum og sungin yfir þeim fáein vers; næsti, gjörðu svo vel. Ég var þarna á vinnutíma Maríu, en jafnaðarlega hvílist hún bak við silfurskjöld sem settur er yfir myndina frá klukkan hálf tíu á kvöldin fram til klukkan sex á morgnana, eins tekur hún hádegishlé bak við sama skjöld frá klukkan tólf til hálf tvö. Vinnutíminn er ærinn þrátt fyrir þessar hvíldir, þrettán og hálfur tími á dag. Myndin er máluð á linditrésplötu. María situr með Jesúbarnið á vinstra hnénu og af málverkinu sjálfu sjást aðeins andlit beggja, hendur og svo stóratáin á Jesúbarninu. Að öðru leyti er málverkið lagt plötum úr góðmálmum en líkamarnir huldir með lausu skrautklæði með ísaumuðum perlum. Mæðginin eiga marga alklæðnaði inni í skáp og kirkjuþjónar hafa fataskipti á myndinni eins og dúkkulísum samkvæmt reglum sem mér eru ekki kunnar. En málverkið sjálft er merkilegra en klæðin, ekki síst sé það rétt að Lúkas guðspjallamaður hafi málað það eigin hendi af Maríu á borðplötu sem hann fékk úr húsi Jóseps smiðs í Nasaret. Jesúbarnið hefur hann orðið að ímynda sér, því Jesús var orðinn harðfullorðinn maður þegar myndin var gerð, kannski þegar krossfestur, dáinn og grafinn. Þess háttar smápretti leyfa listamenn sér oft. Andlit Maríu er orðið blakkt en að það sé svart er ofsagt. Sennilega hefur Lúkas upphaflega málað andlitið himinbjart en ellin hefur leikið það svona og viðvarandi reykelsismökkurinn í kapellunni. Það eru til tortryggnir listfræðingar sem þykjast geta sannað að myndin sé í allra elsta lagi frá sjöttu öld eða jafnvel bara frá þeirri þrettándu. Þeir segja að hún sé máluð af einhverjum allt öðrum listamanni en Lúkasi, en verður svarafátt séu þeir spurðir hvað hann hafi heitið. Það er tæpast hægt að kalla Maríu fríða á þessari mynd. Munnurinn er dálítið skakkur, augun sitja mishátt og svipurinn er stjarfur eins og stundum gerist þegar fólk er þungt hugsi. Það sem ósjálfrátt togar til sín athygli manns eru tvær langar rispur eða ör sem liggja samsíða og skáhallt niður eftir hægri kinninni ofan á háls. Aldrei skyldi maður dvelja við andlitslýti á fólki en hér verður að gera undantekningu. Þessi ör eru nefnilega ekki frá Lúkasi komin heldur purkunarlausum fylgdarsveinum Jóhanns Húss og þau eru ekki eldri en frá 1430. Þeir réðust á bæinn, vanhelguðu kirkjuna og rændu. Meðal annarra góðra gripa höfðu þeir á brott með sér Maríumyndina. Þetta voru mótmælendur og höfðu þar af leiðandi enga trú á því að myndir gætu verið helgar, hvað þá að þær hefðu sjálfstæðan vilja. En þeir fengu brátt að reyna að Svarta María hafði einmitt þess konar vilja, því varla voru þeir komnir nema eins og tæpan kílómetra frá Ljósafjalli þegar þessi litla mynd var orðin svo þung að hestarnir sliguðust undan henni. Þeir máttu fleygja myndinni af baki og í hræðslu sinni og reiði hjuggu þeir hana með sverðunum. Síðan riðu þeir á brott en María lá meidd eftir á götunni en varirnar, sem nú er stjarfar, hljóta að hafa glott. Það var samt ekki fyrr en í vetrarbyrjun árið 1655 sem Svarta María frá Czestochowa sló endanlega í gegn. Þá sátu fjögur þúsund þungvopnaðir Svíar um virkið sem byggt hafði verið uppi á Ljósafjalli og skutu á það úr fallbyssum. Í virkinu voru tvö hundruð og fimmtíu menn til varnar, eitthvert slangur af hermönnum en aðallega munkar. Þeir klifruðu upp í turnana, sungu sálma og létu byssukúlum rigna yfir Svíana. Tæpast hefðu þeir getað varist lengi nema fyrir það að María blandaði sér í vörnina, klædd glitrandi kjól í það sinnið. Hún afvegaleiddi fallbyssukúlurnar eitthvað út í loftið en sneri sumum við þannig að þær komu aftur í flasið á eigendum sínum á hálfu meiri ferð en áður. Það var einnig af hennar völdum að kinnar Svíanna frusu aftur og aftur fastar við byssurnar þegar þeir voru að miða og það í frostlitlu veðri eða þíðu. Herlæknarnir máttu skera þá lausa. Á annan dag jóla sáu Svíar sitt óvænna og hurfu frá virkinu ósigruðu því þeim þótti einsýnt að ekki væri við mennska að eiga. Þetta framtak Maríu var þeim mun merkilegra að á meðan umsátrið stóð yfir var mynd hennar stödd í geymslu vestur í Slésíu og enginn varð þess var að hún hreyfði sig þaðan. Hvernig stóð annars á Svíum þarna syðra og í þessum ófriðarham? Um þetta leyti fylgdu Svíar engri hlutleysisstefnu. Þeir vildu verða stórveldi og þenja sig suður fyrir Eystrasaltið sem þeir vildu gera að sænsku stöðuvatni. Þar við bættist að Pólverjar og Svíar höfðu eldað grátt silfur saman um þónokkurt skeið út af kóngum, erfðum og trú. Seint á sextándu öld lenti pólska krúnan á höfði Sigismundar nokkurs Vasa. Faðir hans, sem var sonur Gústafs I Vasa Svíakóngs, hafði kvænst Katrínu prinsessu frá Póllandi. Þegar Sigismundur hafði ríkt í fimm ár í Póllandi erfði hann einnig sænsku krúnuna og fékk mikla löngun til að bræða löndin tvö saman í eitt. Hann var rammkaþólskur og vildi snúa Svíum sem flestir voru mótmælendur. Það mæltist illa fyrir nyrðra. Auk þess átti hann öfundarmenn sem voru meira en fúsir að bera sænsku kórónuna í hans stað. Hann álpaðist til að ráðast liðfátækur inn í Svíþjóð en beið ömurlegan ósigur í orrustu nálægt þeim friðsæla bæ Linköping. Hann komst við illan leik aftur til baka og var sviptur sænsku krúnunni árið 1604. Eftir þetta var viðvarandi gagnkvæm ólund milli þjóðanna en árið 1655 réðust Svíar formálalítið inn í Pólland úr tveim áttum í senn. Þeir lögðu mest allt landið undir sig á skömmum tíma og með þvílíkri grimmd að Pólverjar kalla innrásina síðan sænska syndaflóðið. Fram undir okkar daga var algengt að þeir orðuðu kvöldbænina sína á þessa leið: „Góði Guð, varðveittu mig fyrir svarta dauða, hungri, eldsvoða og Svíum.“ Sigurganga Svía endaði loks undir Ljósafjalli, því hvort sem það var frammistaða Svörtu Maríu frá Czestochowa eða annað sem blés Pólverjum kjark í brjóst, þá tóku þeir nú til varna og hröktu Svía heim í það sinnið.