40. Hrafnar og munkar

Það var aðeins stundarferð frá saltbænum til Krakár, hæfileg sunnudagsferð fyrir heilaga Kingu. Visla kemur að Kraká úr vestri og mjakast í mjúkum sveig kringum gamla bæinn. Þar á hún um 980 kílómetra ófarna til strandar og er í 219 metra hæð. Deilt er um hvernig nafn borgarinnar kom til og eru tvær kenningar uppi. Hin fyrri er ósköp rislítil og er einfaldlega sú að maður að nafni Krak hafi stofnað borgina. Í seinni kenningunni er það rakið að aftur í svargrárri heiðni, meðan þarna var bara smáþorp, dýrkuðu íbúarnir hrafna sem guði. Þeir þóttust geta lesið framtíðina úr flugi og krunki fuglanna og í staðinn fyrir það gáfu þeir stóru hrafnageri að éta hvern einasta dag. Hrafnar kunna að meta góðan viðurgjörning ekki síður en aðrir guðir og hrafnaþing gerðust þess vegna varla stærri annars staðar. Þegar fram liðu stundir tók þorpið, síðar borgin, nafn sitt af krunki saddra hrafnanna. Þessi síðari kenning er geðþekkari en sú fyrri og fellur hrafnelskandi Íslendingum miklu betur. En það er ljótur endir á þessari hrafnasögu, því þegar kristnin skaut rótum í Kraká töldu borgarhagfræðingarnir enga þörf á því lengur að hafa alla þessa fugla á fóðrum. Ennfremur fannst nývígðum biskupnum hrafnarnir vera ósmekklegar eftirlegukindur heiðninnar og hann fór fram á að þeim yrði komið fyrir kattarnef. Til þess völdu Krakárbúar einkennilega flókna leið, því þeir veiddu fuglana í net að næturlagi, bundu grjót um háls þeirra og drekktu þeim öllum í Vislu. En hvort heldur fyrri kenningin er rétt, sú síðari eða hvorug, þá var Kraká höfuðborg Póllands frá því árið 1038 og til 1596, þegar Sigismundur III konungur af sænsku Vasa-ættinni flutti aðsetur sitt til Varsjár svo hann gæti verið nær Svíþjóð. Það er sjaldgæf ástæða til að flytja höfuðborg og virðist einkennileg, í það minnsta þangað til maður fær þá skýringu að hann taldi sig einnig eiga tilkall til sænsku krúnunnar. Mörgum finnst þó að Kraká hafi í rauninni alltaf haldið áfram að vera höfuðborg. Snemma að morgni lagði ég leið út í Wolski-skóginn að klaustri Kamadolesamunkanna. Í Póllandi eru aðeins fáeinir eftir í þessari sérkennilegu munkareglu. Ég hjólaði í vesturátt upp með Vislu eftir götu Jóseps keisara. Þar gat varla verið um annan að ræða en Franz Jósep, Austurríkiskeisara, en ég hafði ekki haldið að Pólverjar fyndu til þeirrar þakkarskuldar við hann að þeir þyrftu að nefna eftir honum aðalbrautir. Eftir drjúga ferð sveigði ég til hægri bratta stíga upp á Silfurfjallið þar sem klaustrið stendur eitt og sér inni í skóginum. Þangað liggja ekki bílvegir og allt var umhorfs eins og frá öðrum tíma; djúp þögn en gras spratt upp úr malborinni götunni. Portið inn í klausturgarðinn var harðlæst en framan við það var yfirbyggt porthús og þar voru bekkir með veggjum. Gestir sem biðu inngöngu gátu setið þar og virt fyrir sér málaðar myndir af helgum mönnum á veggjunum og í loftinu. Ég var þarna við annan mann. Á handskrifuðum miða stóð að eftir klukkutíma yrði lokið upp og við biðum. Það stóðst nokkurn veginn. Ég fékk inngöngu en hinn ekki en ekki veit ég af hverju. Kamadolesa-reglan er fornleg, innhverf, ströng og hreinlíf. Flestar aðrar reglur hafa snúið sér í átt til heimsins á síðari árum, en Kamadolesa-munkarnir skeyta sem minnst um hið veraldlega til að missa ekki tíma frá bænalestri og íhugun. Kjötlausra grænmetismáltíða sinna neyta þeir hver í sínu lagi. Aðeins fimm sinnum hvert ár hafa þeir sameiginlegt borðhald og þá á hátíðisdögum. Þeir halda sig sér og erinda lítið hverjir við aðra, saman gera þeir fátt annað en biðja. Áður fyrr var kvenfólki fyrirboðið að stíga fæti inn fyrir klausturhliðið, en mjór angi af jafnréttishugmyndum hefur teygt sig alla leið hingað, svo núorðið mega konur sækja messu í kirkjunni á sunnudögum. Hvorki þær né nokkrir aðrir fá hins vegar að koma í híbýli munkanna sem búa í smáhýsum til hliðar við kirkjuna. Ég gekk niður í grafhvelfinguna undir altarinu þar sem látnir reglubræður hvíla. Stutt grein er gerð fyrir nöfnum þeirra og dánardægrum á latínu. D.F. TIBURTIUS. Ætatis 71, Relig. 33. Obiit die 1. Februarii A.D. 1946. Requiescat in pace. Bróðir Tiburtius lést sjötíu og eins árs að aldri hinn 1. febrúar árið 1946 eftir 33 ár í reglunni. Megi hann hvíla í friði. Líkunum er skotið kistulausum inn í holu á veggnum og múrað fyrir. Verði reglan enn við lýði árið 2026, þegar bróðir Tiburtius hefur búið í veggnum í áttatíu ár, verða jarðneskar leifar hans teknar og jarðsettar nema höfuðkúpan. Henni verður þá komið fyrir uppi á hillu í gamla klefanum hans. Þar eru fyrir hauskúpur allra hinna sem bjuggu í klefanum á undan honum. Þaðan munu þær stara holum augntóftum á munkinn sem býr þar þá, til þess að hann gleymi síður einkunnarorðum Kamadolesa-reglunnar: Memento mori. Mundu að þú átt að deyja. Að minnsta kosti hefur þetta verið svona hingað til. Reglan hefur hins vegar mótmælt því einarðlega, sem um hana er sagt, að munkarnir sofi í líkkistum. Það eru víst einberar ýkjur. Kaþólskir menn í Póllandi fengu regluna frá Ítalíu í byrjun sautjándu aldar og þegar hæst bar voru klaustrin á hennar vegum tólf. Nú eru þau aðeins eftir tvö í Póllandi og átta í heiminum öllum. Á miðöldum var meira frjálslyndi gagnvart trúarbrögðum í Póllandi en tíðkaðist vestar í álfunni. Eftir sameininguna við Litháen bjuggu innan landamæranna, auk góðra kaþólikka, fjölmargir sem aðhylltust grísku rétttrúnaðarkirkjuna, gyðingar, múslimar og heiðingjar. Vestar í álfunni var einlægt verið að njósna um trú fólks og brenna þá sem annað hvort þóttu ekki trúa rétt eða ekki trúa nóg, en Pólverjar undu þessu fjöllyndi í trúmálum allvel. Til dæmis virtist Melchior Gedroyc biskup fremur afslappaður þegar hann skrifaði eftirfarandi skýrslu um kristnihald á sínu svæði: „Á stórum svæðum í biskupsdæmi mínu gætu menn lengi leitað án þess að finna nokkurn þann sem hefði skriftað eða gengið til altaris, menn fyndu tæpast nokkurn mann sem kynni eina einustu bæn, og alls engan sem hefði nokkurn minnsta grun um leyndardóma trúarinnar.“15 Sigismund Ágúst, síðasti konungurinn af jagiellonsku ættinni, sagði nokkuð sem enginn vestrænn samtímakonungur hans hefði einu sinni kunnað við að hugsa: „Ég er konungur yfir þjóð, ekki samvisku hennar.“ Pólverjar voru vanir hispurslausum umræðum um trúmál og tóku kenningar Lúters ekki eins nærri sér og ýmsar aðrar þjóðir. Hið þýskumælandi NorðurPólland og svæðin sem áður tilheyrðu Þýsku riddurunum snerust á sveif með Lúter. Einnig átti Kalvín marga og dygga fylgismenn í Póllandi. Undir lok sextándu aldar virtist gjörvallt landið vera að ganga kaþólsku kirkjunni úr greipum. Hún snerist til varnar og í Póllandi þótti gagnsiðbótin takast sérlega vel, ekki síst fyrir lævísa en vaska framgöngu jesúíta. Kamadolesa-munkarnir voru sóttir til að liðsinna þeim. Pólland varð rammkaþólskt á nýjan leik og kirkjan gerðist einmuna sterk. Hún stóð vörð um pólska tungu, menningu og þjóðerni á erfiðum tímum þegar landið hafði verið innlimað í önnur ríki. Einnig hélt hún fullri reisn gagnvart kommúnisma og sovéskum ítökum eftir seinna stríðið. Hún komst jafnvel upp með það að starfrækja sjálfstæðan kaþólskan háskóla í Lúblín, en hann átti sér enga hliðstæðu austantjalds. Þar kenndi Karol Woytila guðfræði áður en hann varð páfi. Til skamms tíma voru átta af hverjum tíu Pólverjum það sem kallað er „virkir kaþólikkar“ og þótt nú dragi ört úr vinsældum kirkjunnar og mörgum þyki hún hafa spillst af auði og ofmetnast, eru fleiri við guðsþjónustur í Póllandi en annars staðar sem ég hef komið. Við venjulegar sunnudagsmessur þarf oftast fjöldi manns að standa utan dyra fyrir það að kirkjurnar eru troðfullar. Þrátt fyrir þennan viðgang kirkjunnar í Póllandi sýndist mér Dapri Kristur vera algengari þar en annars staðar. Oftast er Kristur á myndum sýndur hangandi á krossi sem barn í fangi móður sinnar ellegar dáinn á knjám hennar. Dapri Kristur er hins vegar alltaf einn og yfirgefinn, utan dyra og svipurinn lýsir fádæma djúpri hryggð eins og allt sé farið til andskotans. Hann lýtur höfði og styður hendi undir kinn, stundum hvílir hann fót sinn á skininni höfuðkúpu Adams. Það er bókstaflega eins og honum finnist uppgangur og auðsæld pólsku kirkjunnar ekki skipta nokkru einasta máli.