30. Andrés, Olga og uppreisnin í Varsjá

Síðdegis heimsótti ég Andrés og Olgu. Ég hafði hringt í þau af því við áttum sameiginlegan kunningja. Þau bjuggu í lítilli íbúð austan við ána í hverfinu sem heitir Praga og reiddu fram mikla veislu í mat og drykk. Þetta var veisla af því tagi að maður er löngu orðinn saddur og verður steinhissa þegar rausnarlegur aðalrétturinn allt í einu birtist um það bil sem maður á í mesta lagi von á litlum eftirrétti. Olga og Andrés voru eftirlaunafólk en höfðu á árum áður metorð og góðar stöður. Olga er fædd langt upp með ánni Bug og þar bjó móðir hennar. Andrés ólst upp í Varsjá á stríðsárunum. Rússar skutu föður hans í Katyn-skógi. Árið 1944, þegar hann var þrettán ára, þurfti móðir hans að skreppa til Kraká og á meðan var honum komið fyrir hjá fólki austan við ána. Og þá hófst uppreisnin í Varsjá vestan við ána. Þegar talað er um „uppreisnina í Varsjá“ er ekki átt við uppreisn gyðinganna í gettóinu, sem fræg er, heldur uppreisn pólsku neðanjarðarhreyfingarinnar sem hófst þann fyrsta ágúst árið 1944, klukkan fimm síðdegis. Þá var tekið að fjara undan Þjóðverjum. Á austurvígstöðvunum urðu vatnaskilin í febrúar árið áður, þegar sjötti herinn þeirra mátti gefast upp í Stalíngrad. Eftir það hopuðu þýsku sveitirnar vestur á bóginn með Rauða herinn á hælum sér. Um sumarið 1944 var Rauði herinn kominn inn fyrir núverandi landamæri Póllands. Valdhafar í Moskvu komu þá Lúblín-nefndinni svokölluðu á laggir. Hún varð fyrst í stað leppstjórn þeirra á þeim svæðum Póllands sem náðust af Þjóðverjum, en tók við völdum í landinu öllu í febrúar 1945. Að vísu hafði pólsk útlagastjórn setið í London frá stríðsbyrjun, en Stalín vildi ekkert af henni vita. Hún hafði ásakað Sovétmenn hástöfum fyrir morðin í Katyn-skógi, og hafnaði með öllu samkomulaginu sem var í uppsiglingu milli Stalíns, Churchills og Roosevelts. Pólverja hafði dreymt um uppreisn allt stríðið og síðsumars 1944 sýndist þeim lag. Þjóðverjar voru veiklaðir og bandamenn hvarvetna í sókn. Pólverjum fannst það aðkallandi að það væru þeir sjálfir sem frelsuðu Varsjá undan hernámsliðinu og höfuðborgin yrði ekki sovéskt herfang. Sagan, bæði í bráð og lengd, kenndi þeim að það væri bitamunur en ekki fjár á Rússum og Þjóðverjum. Þeir vildu sjálfir sitja meðal sigurvegaranna eftir stríðið til þess að forðast yfirráð Rússa í framtíðinni. Hvernig áttu þeir að vita að þau áform voru þegar um seinan? Uppreisnarmenn í Varsjá treystu á tímasetninguna og heppnina fremur en liðstyrk sinn. Þeir trúðu því að þegar Rauði herinn nálgaðist úr austri yrði Þjóðverjum órótt í Varsjá og þeir myndu að lokum skilja borgina eftir í höndum uppreisnarmanna. Þeir voru fáir, lítt þjálfaðir og svo illa búnir skotfærum að leiðtogarnir brýndu fyrir þeim að skjóta aldrei nema vera vissir um að hitta mann og ævinlega skyldi skera óvini á háls væri þess nokkur kostur fremur en eyða á þá kúlum. En Þjóðverjar vildu ekki gefa Varsjá eftir. Þvert á móti skipaði Hitler svo fyrir að borginni skyldi haldið hvað sem það kostaði. Áin Visla var mikilvæg varnarlína því jafnskjótt og Sovétherinn kæmist yfir hana var landvegurinn greiður til Berlínar. Himmler var falið að stýra aðgerðum og hann gaf um það skýr fyrirmæli að íbúar Varsjár skyldu skotnir allir með tölu og enginn tekinn til fanga. Borgina sjálfa skyldi jafna við jörðu. En það var ekki bara að Þjóðverjar væru harðskeyttari en uppreisnarmenn héldu. Vonir þeirra um liðstyrk frá bandamönnum brugðust einnig. Rauði herinn kom til Varsjár meðan uppreisnin stóð yfir en staðnæmdist á austurbakka Vislu og aðhafðist ekkert til aðstoðar. Vesturveldin vildu þó að minnsta kosti senda uppreisnarmönnum vopn og skotfæri. Roosevelt og Churchill ámálguðu það við Stalín í skeyti, að hann leyfði flutningavélum að vestan að lenda á sovéska hernámssvæðinu, en hann þverneitaði. Honum var jafnljóst og Pólverjum að uppreisnin snerist ekki aðeins um að frelsa Varsjá undan Þjóðverjum heldur hitt hver mundi sitja þar við völd eftir stríðið. Hann lét Rauða herinn horfa í aðgerðaleysi á hvernig Þjóðverjar gerðu fyrst út af við uppreisnarmennina og síðan flesta Varsjárbúa, áður en þeir í rólegheitum og með mikilli vandvirkni jöfnuðu borgina við jörðu. Vopnabræðrum sínum fyrir vestan sendi Stalín svarskeyti: „Fyrr eða síðar mun sannleikurinn koma í ljós um þá valdasjúku afbrotamenn í Varsjá sem helltu sér út í þessa glæfra.”10 Þegar til kom brást uppreisnarmönnunum allt; tímasetningin, óvinirnir, samherjarnir og heppnin. Þeir höfðu misskilið mannganginn í stríðinu og í byrjun október voru hinir síðustu þeirra upprættir. Ósigurinn varð ekki einu sinni göfugur eða fagur, því undir lokin urðu þeir sem eftir lifðu að leita vars niðri í skolpræsunum og voru skotnir jafnótt og þeir skriðu upp úr þeim. Og þó! Pilsudski marskálkur, sem stýrði Póllandi milli heimstyrjaldanna tveggja, kom orðum að flókinni pólskri hugsun sem öðrum veitist erfitt að skilja, þegar hann sagði: „Að bíða ósigur án þess að gefast upp, það er að sigra.“ Þegar uppreisnin hófst voru líklega um 350 þúsund manns enn búandi í Varsjá. Þegar henni lauk sneru Þjóðverjar sér að því að framkvæma skipun Himmlers að jafna borgina við jörðu og eyða íbúunum og þeir fengu vinnufrið til þess í þrjá mánuði. Þegar Rauði herinn loks drattaðist yfir Vislu í janúar var borgin að 85 hundraðshlutum í rústum og innan við fimm þúsund manns tórðu þá enn í felum í rústunum. Andrés var staddur austan ár þegar uppreisnin byrjaði, þrettán ára drengur sem hefði fremur átt að leika sér að mekkanói og vera að byrja að kíkja á stelpur. Brýrnar voru sprengdar í loft upp svo hann komst ekki heim, enda var það ekki fýsilegt. Borgin logaði í átökum. Hann beið. Rauði herinn kom og beið líka. Þegar hann loks fór yfir ána var Andrés litli í för með honum – hermaður í frelsisher á sigurgöngu. Herinn var kominn til Berlínar í apríl 1945 og hún féll. Hermennirnir nauðguðu og rupluðu eins og sigurvegara er háttur. Þá voru yfirboðarar þeirra í Moskvu löngu farnir að hugsa næstu leiki, næstu óvini, næstu stríð. Og Andrés, örlátur gestgjafi minn þennan dag, jafn veitull á vodka og fróðleik um pólskar trékirkjur, var með í sigurliðinu, þrettán ára stríðsmaður. Þetta var raunar ekki í fyrsta sinn sem Rauði herinn nam staðar þarna á austurbakkanum gegnt Varsjá. Það ríkti óvissa um áhrifasvæði og landamæri 10 Abrahamson, K.A. Polen. Diamant i aska. Fishcer & Co., Stockholm 1997, s. 157. Andrés, Olga og uppreisnin í Varsjá Rússlands eftir Versalasamningana sem luku fyrri heimsstyrjöldinni 1918 og reistu Pólland að nýju úr ösku eftir að það hafði verið týnt í 123 ár. Rússneska keisaraveldið var fallið, nýir valdhafar voru að festast í sessi og ólga innanlands. Pólverjar sáu sér leik á borði að endurfæðast með stæl og gerast stórveldi. Þeir tóku að herja til austurs og dreymdi um að Litháen, Hvíta-Rússland og Úkraína mundu sameinast Póllandi svo það yrði stórt og voldugt eins og á miðöldum. Þetta tiltæki fór í bága við áform Leníns sem einnig hafði fullan hug á þessum sömu löndum og raunar Póllandi líka. Að baki hjá honum bjó einhver fremur misráðin trú á að pólsk alþýða biði þess full óþreyju að verða frelsuð undan oki stéttakúgunarinnar. Í fyrstunni gekk pólska hernum vel og hann lagði undir sig Vilníus, Minsk og Kíev. En þá umturnaðist hjól gæfunnar og Rauði herinn rak Pólverja til baka og stóð von bráðar í vígahug á Vislubökkum gegnt Varsjá. Þetta var söguleg stund og ekki einasta voru völdin yfir Póllandi í húfi heldur sjálf framrás kommúnismans. Menn trúðu að úr því að kommúnisminn hefði náð rótfestu í Rússlandi væri það aðeins tímaspursmál hvenær hann breiddist út um allan heiminn. „Örlög heimsbyltingarinnar ráðast á Vesturlöndum. Leiðin að alheimsbyltingunni liggur yfir líkið af Hvíta-Póllandi,“11 sagði rússneski herforinginn með því ómögulega nafni Tchuchatschewskij. Einnig að þessu sinni beið pólsk kommúnistastjórn í startholunum. Í Vestur-Evrópu var mönnum ekki rótt út af þessu tali og mörgum annt um kapítalismann. Þaðan barst Pólverjum liðstyrkur svo þeir gætu staðið í vegi fyrir þessari vá. Meðal hermannanna sem þangað fóru var ungur og efnilegur Frakki sem átti eftir að verða áberandi í Evrópu og hét Charles de Gaulle. Og þarna gerðist það sem kallað var undrið við Vislu, því undir stjórn herforingjans Józefs Pilsudski tókst pólska hernum fyrst að umkringja og einangra Rauða herinn og síðan vinna á honum sigur sem varla nokkur hefði spáð fyrirfram. Lenín hafði ímyndað sér, kannski í alvöru, að alþýða Póllands tæki Rauða hernum fagnandi en svo reyndist ekki. Pólverjar voru þá sem endranær tortryggnir og treystu hvorki á hjálpræði úr austri né vestri. Árið 1921 voru svo austurlandamæri Póllands ákveðin með samningum. Í hlut Pólverja komu vænar sneiðar af Litháen, Hvíta-Rússlandi og Úkraínu, svo ríkið varð mun stærra á millistríðsárunum en það er nú. Um leið var sáð til nýs óréttlætis og nýrra átaka, því Pólverjar reyndust engir eftirbátar annarra þegar til þess kom að undiroka aðra.