14. Maríuborg

Stór var hann kastali Þýsku riddaranna, Maríuborg. Fólki úr tréhreysum og jarðhýsum hefur varla þótt hann vera af þessum heimi. Mikill um sig og hár, en það er massinn og þéttleikinn sem slær mann. Það er eins og langt að komið rauðleitt risabjarg hafi verið sett niður á slétta grund við lygna Nogat-ána og brotnir á það nokkrir þröngir gluggar, illúðlegir og til alls vísir. Byggingarmeistararnir voru að í hálfa aðra öld, sérhæfðir í arkitektúr ógnar og valds. Nöfnum þeirra hefur ekki verið haldið til haga, enda andar þeim boðskap frá verkinu að það séu ekki einstakir menn sem skipta máli heldur eitthvað miklu stærra. Fyrst um sinn lét ég mér nægja að horfa á kastalann yfir ána Nogat í ónotum blandinni aðdáun, en 90 km dagleið ásamt ógnandi árás og yfirvofandi handtöku hafði verið lýjandi svo ég stakk mér inn á fyrsta gistihúsið sem ég fann. Síld í sýrðum rjóma, kjúklingalifur, Goldwasser og síðan langur, þungur svefn. Auðvitað er ofsagt að Maríuborg sé frá miðöldum. Það er bara hugmyndin Ölvunarakstur í Nowy Dwór Gdanski sem er frá þeim tíma, lögunin, nokkur veggjabrot og einhverjar undirstöður. Turnarnir, múrarnir og þökin hafa brunnið, hrunið, verið skotin niður og síðan endurreist aftur og aftur í hinni ófriðlegu rás tímans. Þegar fór að halla undan fæti fyrir Þýsku riddurunum neyddust þeir til að setja sjálfan kastalann að veði fyrir skuldum við málaliðana sem börðust fyrir þá. Skuldina gátu þeir svo ekki greitt þegar til kom. Það er enn verra að skulda sínum eigin málaliðum heldur en venjulegum peningastofnunum, því þeim er í lófa lagið að handrukka. Þar kom að riddararnir máttu selja húsið pólska kónginum Kazimierz IV. Það gekk á ýmsu þó að kastalinn væri orðinn konungseign. Á sautjándu öld, löngu áður en Svíar höfðu tamið sér virðingu fyrir gömlum húsum, tóku þeir kastalann herfangi og skemmdu mikið. Fimmtíu árum seinna var hann brotin enn meira í öðru stríði. Friðrik mikli lét prússneska herinn fá kastalaræksnið undir geymslur og á nítjándu öld var lítið eftir af mikilleik þessa húss. Það var loks rómantíska hugsunin með miðaldafíkn sinni sem kom kastalanum til bjargar og þegar önnur heimsstyrjöldin skall á, stóð hann státinn á ný í sinni fyrri mynd. Styrjöldin var hins vegar ekki rómantísk og hvergi síður en í Póllandi, og þegar Rauði herinn hafði barist dögum saman við Þjóðverja um kastalann var hann aftur líkastur grjótbing, nokkrir veggir stóðu en þökin voru fallin. Neðst í bingnum lágu handrit og gamalt prent, rifið, brunnið og blautt, en hluti Maríuborg, kastali Þýsku riddaranna þjóðskjalasafnsins hafði verið fluttur frá Danzig í kastalann til þess að gögnin skemmdust ekki í loftárásum. Það hefði svo sem farið eins þó að þetta hefði verið um kyrrt. Eftir stríðið voru brýnustu lagfæringar á kastalanum komnar nokkuð á veg þegar hann brann árið 1951. Enn var tekið til við viðgerðir og morguninn þegar ég fór að skoða hann í hlýrri rigningu, með harðsperrur gærdagsins í vöðvunum, var hann upprisinn á ný og stóð með fyrri glans. Í hallargarðinum tóku á móti mér helstu stórmeistarar Þýsku riddaranna steyptir í eir; Winrich frá Kniprode, Hermann af Salza og Sigfried frá Feuchtwangen. Þeir höfðu hönd á vopnum sínum, albúnir til að boða rétta trú eða dauða, og greinilega vissu þeir ekki að nú hefur Guð aftur skipt um skoðun og vill að trúboðar séu mjúkmálir og samningaliprir við heiðingja. En það verður ekki frá þeim tekið að kastalinn er völundarsmíði og þar voru margs konar þægindi sem voru langt á undan tímanum. Til dæmis var í kjallaranum kyndistöð og þaðan var blásið heitu lofti eftir steinrásum inn í vistarverur stórmeistarans. Framúrstefnulegur var einnig kamarturninn. Hann stóð kippkorn frá sjálfri höllinni en út í hann lá löng, yfirbyggð brú, lengri en svo að eftir henni bærist nokkur óþefur eða búkhljóð. Í norrænum heimildum er þess getið með stolti að Ólafur Noregskonungur Tryggvason hafi átt kamar með ellefu setum en í turninum voru þær miklu fleiri. Þar gat heill herflokkur verið samtímis á setunum og frá þeim var margra mannhæða fall ofan í árfarveg sem nú er að vísu uppþornaður. Um þessar mundir hægðu menn sér yfirleitt á jörðina úti undir vegg hvort heldur í dreifbýli eða þéttbýli. Þetta vildi verða hvimleitt þar sem margmenni hélt sig til lengdar í höllum og köstulum og í sumarhitum varð dauninn óþolandi. Í bæjum skvettu menn þrekki og þvagi út á götu, ýmist úr gluggum eða dyragættum, og vegfarendur máttu teljast heppnir að sleppa við það sem í Frakklandi var nefnt étron volant, fljúgandi saur. Það var ekki fyrr en löngu seinna sem húsasmiðir komust almennt upp á svipað lag og höfundar Maríuborgar, að hafa utanáliggjandi kassa á húsum, helst í töluverðri hæð svo úrgangurinn féll niður í haug eða læk. Þetta var auðvitað mikil framför en hafði þó ókosti, sem einfalt nútímafólk, löngu spillt af værðum postulínsklósettanna, leiðir varla hugann að. Ófyrirleitin börn og unglingar gerðu sér nefnilega leik að því að fleygja grjóti, jafnvel skjóta oddhvössum pílum, í hvíta botnana þegar þeir birtust í setugötunum hátt uppi. Svona smáatriði gleymast stundum í öllu talinu um að heimurinn fari versnandi. Þetta þurfti hins vegar varla að vera áhyggjuefni í Maríuborg, því hæð kamarturnsins var meiri en svo að nokkur þýskur riddari þyrfti að óttast að grjótkast að neðan mundi hitta hann í rassinn. Kastalar þurftu að vera sjálfum sér nógir um vatn í umsátrum og því var brunnur í hallargarðinum. Á brunnhúsþakinu sat pelíkani úr grænum eir, fjarskyldur ættingi súlunnar og skarfsins. Nú fyrirfinnast pelíkanar ekki í Póllandi og raunar óvíða í Evrópu nema helst á Dónáraurunum, en fuglinn átti samt erindi á þessum stað. Pelíkani er nefnilega tákn fyrir Krist og heilagur fugl. Helgi pelíkanans er samt óverðskulduð og komin til fyrir neyðarlegan misskilning. Neðan á goggnum hafa pelíkanar mikinn poka og safna í hann smásílum, marflóm og pöddum sem þeir færa ungunum í hreiðrið. Til þess að hossa þessum matarbirgðum upp úr pokanum nudda þeir goggnum við bringuna þegar þeir koma í hreiðrið. Fyrri tíðar menn misskildu þessa hagnýtu hreyfingu fuglsins og af því að pelíkanar eru auk þess rauðnefjaðir, álitu þeir að fuglinn hefði ekki fundið neitt æti og ræki því gogginn á kaf í sína eigin bringu til að gefa svöngum ungunum hjartablóð sjálfs sín að drekka frekar en ekkert. Þetta þótti fögur fórnarlund og minna svo á fórn Krists á krossinum að pelíkaninn var dubbaður upp í heilagan fugl og tákn um fórnardauðann sjálfan. Dante gekk svo langt að kalla Krist nostro Pelicano, pelíkanann okkar, og alls er óvíst hvernig hinum annars umburðarlynda Kristi hefði fallið það. Það var því ekki fyrir neina tilviljun að einmitt pelíkani stóð bísperrtur uppi á brunnhúsinu.