Дневница од три долари и шеесет центи. Ааа значи тоа е сумата што државата ја исплаќала за елитна падобранска и команда обука во Турција. Мхм. И тоа обука според најстрогите НАТО стандарди, каде луѓето буквално си го оставаат здравјето.
Точно така. И види сега, човек природно би помислил дека кога еден државен систем се соочува со вистински вооружен конфликт, работите се одвиваат според некој голем, прецизен план. Нели дека има некаква мајсторска шаховска стратегија во позадина. Да, тоа е таа логична претпоставка на секој граѓанин.
Ама денеска ќе видиме што точно лежи под таа површина, бидејќи сликата е, јас би рекла, шокантно поинаква. Добредојдовте во оваа длабинска анализа. Изворниот материјал кој го разгледуваме денес е едно опсежно, навистина детално интервју со Антонио Станковски. Да појасниме за контекст.
Тој е поранешен заменик командант на специјалната единица Волци и некогашен командант на Воената полиција, како и на единицата за брзи интервенции. Мхм. И мисијата на нашава денешна анализа е деконструкција на митовите за конфликтот во две илјади прва година во Македонија. Но, уште поважно, ова е една студија за тоа што навистина се случува кога еден безбедносен апарат почнува да се распаѓа одвнатре.
И тоа е самата суштина на овој материјал. Важно е да нагласиме дека тука нема да навлегуваме во политички агенди, ниту да заземаме какви било политички страни. Нашата цел е строго објективно да ги анализираме сведоштвата за тие системски механизми кои потфрлиле. Апсолутно.
Низ призмата на човек кој бил баш на таа прва борбена линија, изворот ни нуди една многу вознемирувачка теза. Имено, во време на криза најголемиот непријател многу често не е противникот на теренот, туку сопствената бирократија. Неорганизираност и тотално отсуство на некаква институционална меморија. Токму тоа.
Е сега, пред воопшто да стигнеме до анализите на конкретни пукотници, битки или тактики, мора да го разбереме тој корен на проблемот, односно односот кон човечкиот капитал. Кои се воопшто тие луѓе во униформа? За да има тежина ова сведоштво, треба малку да се погледне образованието на самиот извор. Значи, ова не е човек што аа чисто случајно се нашёл со пушка во рака.
Мхм. Станковски има поминато четири години на Морнаричката академија во Сплит, а потоа и во злогласниот Центар Лора. Е чекај тука, мислам дека треба да објасниме за оние кои можеби не знаат што точно претставувал тој Центар Лора. Да, тој детал е навистина клучен.
Центарот Лора во поранешна ЈНА не бил само обична воена база. Тоа бил екстремно ригорозен и јас би рекол брутален воен комплекс. Тоа бил примарен центар за обука на поморски диверзанти и подморничари. Ау, значи таму стандардите биле поставени многу високо.
Толку високо што само најиздржливите можеле физички и психички да ја завршат таа обука. Тоа ни кажува дека човекот чие сведоштво го анализираме поседува едно длабоко инстинктивно разбирање за вистинска воена професионалност. И откако ќе помине низ тој брутален систем, па низ Воената академија во Македонија и низ војната што се случува денес, овој човек заедно со други ветерани формира здружение наречено Сила. Да.
И тука изворот многу јасно демантира каква било поврзаност со политички фигури или амбиции да биде политичар. Немаат таква агенда. Мхм. Целта им е само да се искористи тој огромен потенцијал на млади пензионери од безбедносните структури.
И тука доаѓаме до оној фрустрирачки парадокс кој мене навистина ме замисли. Државата има илјадници пензионирани експерти, врвни пилоти, механичари и луѓе со огромно искуство. Така е. Тоа е буквално како да купите супер компјутер од милион долари, да го користите неколку години за најтешки пресметки и потоа да го оставите исклучен во правлив подрум.
И кога имаме криза, на пример големи пожари каде што нема кој да управува со леталата, државата не знае каде да најде луѓе. Зошто системот свесно се откажува од сопственото знаење? Значи, одговорот лежи во механиката на тоа организациско однесување, особено во силно исполитизирани средини. Мхм.
Кога политиката ќе почне да доминира над професионализмот, вистинската стручност престанува да се гледа како ресурс. Таа станува закана. Закана за новите функционери. Апсолутно.
Новопоставените функционери често сакаат да докажат дека историјата почнува од нив. За нив да консултираш искусен ветеран значи да признаеш дека самиот не знаеш нешто и тоа резултира со едно институционално слепило каде системот активно го брише знаењето. Дури и семејствата на загинатите борци честопати остануваат заборавини од тие институции. Ова е стварно тажно, ама она што станува очигледно од изворот е дека ова бришење на знаењето не е нешто што им се случува само кога ќе заминат во пензија.
Овој деструктивен однос бил вграден во системот додека тие луѓе биле во активна служба. Точно. Тука навлегуваме во оној системски дисбаланс меѓу војската и полицијата. Изворот прави една многу остра разлика во третманот на Министерството за внатрешни работи од една страна и армијата од друга.
Полицијата била пофлексибилна, ама екстремно подложна на политички влијанија. Хм. Тука се истакнува еден навистина фрапантен податок. Со секоја промена на власта дури триесет проценти од специјалистите во полициската единица Тигри биле менувани.
Чекај малку. Ау! Триесет проценти? Триесет проценти.
Да. Јас тука морам да те прекинам бидејќи логиката ми бега. Ја разбирам желбата за некаква политичка контрола, ама дури и најукорumpираниот политичар сака неговата елитна полиција да функционира кога ќе избие криза. Која воопшто е логиката да отпуштиш толку многу високоспецијализиран кадар?
Како тоа не предизвикува целосен колапс? Е, па тоа е одлично прашање. Логиката тука воопшто не е воена, туку логика на патронажа. Во такви системи лојалноста се вреднува многу повисоко од компетенцијата.
Кога ќе смениш една третина од елитна единица, ти ја уништуваш самата мускулна меморија на тимот. Губиш луѓе кои се разбираат со еден поглед на терен. Да, да. Но од аголот на политиката единица која е комплетно обучена, а не ти е целосно лојална, се перцепира како поопасна од единица која е послабо обучена, но ти е сто проценти лојална.
И додека полицијата страдала од овој синдром на партиска лојалност, армијата, а конкретно специјалците во Волци се соочувале со поинаков вид на пекол. Тие, според изворот, не се интересирале за политика, ама биле комплетно финансиски маргинализирани. Да, тука се навраќаме на оние три цели и шест долари дневница. Па да замисли си на претешка падобранска обука во Кајсери и добиваш три долари.
И не само тоа. Изворот потенцира дека за разлика од полицајците, на воените лица им се кратела платата дури и кога биле на боледување. Резултатот од сето ова пред воопшто да почне две илјади и прва сто и осумдесет обучени специјалци ја напуштиле единицата исклучиво поради лошите услови. Мхм.
И губитокот на сто и осумдесет специјалци не е само некоја бројка на хартија. Тоа се огромни средства фрлени во вода. Па да, тоа е директен удар врз борбената готовност. И она што е најфасцинатно овде е како сето ова води кон катастрофа.
Армијата губи кадар поради пари. Полицијата се ротира поради политика и наеднаш државата треба овие две тела да ги спои на теренот. И тука изворот открива еден клучен детал. Од деветдесет и втора година натаму овие две институции немале заеднички стандардни оперативни процедури.
Добро, а што значи тоа за луѓето на терен во пракса? Значи, стандардните оперативни процедури се буквално јазикот на кој зборуваат безбедносните сили. Ако еден армиски командант нареди потиснување на целта, војската пука со сето оружје за да ја уништи заканата. Мхм, јасно.
Ако полициски командант ја даде истата наредба, полицијата се обидува да изолира и уапси. Кога ќе ги ставиш овие две логики во една иста патрола без заеднички правила добиваш тотален хаос. Едни пукаат, други пробуваат да преговараат. Гарантиран судир.
Ова објаснување фрла една сосема нова застрашувачка светлина врз настаните од две илјади и прва година, особено врз масакрот кај Вејце. Нели во јавност ова најчесто се објаснува со некакви теории за предавство. Точно. Но Станковски ја отфрла таа популарна теорија.
Тој вината ја лоцира во чисто системскиот јавашлук. Значи, имале мешана патрола од полиција и војска без јасен командант. И она што мене најмногу ме шокираше, воените специјалци биле во оклопни хамери, додека полицајците биле во цивилни возила Лада Нива со само две врати. Е, тука мораме да ја сватиме бруталната реалност на една заседа во зона каде што се пука кон тебе секоја секунда е буквално живот.
За да излезеш од Лада Нива со две врати, некој напред мора да ја отвори вратата, да излезе, да го преклопи седиштето и дури тогаш тие позади да излезат. Аууу, па тоа е смртна замка. Да се очекува ваков маневар додека врз тебе пукаат автоматика е тотален апсурд. Апсолутно невозможна мисија.
И додај го на тоа фактот дека нема еден командант. Некој вика повлекувај се, некој вика пукај. Во таква ситуација луѓето на терен едноставно замрзнуваат. И тука доаѓаме до оној психолошки момент.
За луѓето е многу потешко да прифатат дека масакрот во Вејце е резултат на административна неспособност, дека некој пратил луѓе во возила со две врати. Да. Многу полесно им е да веруваат дека имало предавник. Па да.
Психолошки гледано, митот за предавство го штити нашето его. Си викаме ние сме силни, ама ете некој не предаде. А вистината што ја отвора изворот бара да се соочиме со болниот факт дека институциите биле до толку дисфункционални што не можеле да ти обезбедат ни основно преживување. Оваа системска некомпетентност се пресликува и во Арачиново.
Станковски е многу остар тука. Според него, стратегијата за фронтален напад од рамниот скопски дел од кај Сингелиќ била апсолутна грешка и неговата логика е навистина очигледна. Зошто би напаѓал од долу нагоре преку отворен простор кон утврдени позиции? Според него, логично било да се блокира селото и да се преземат височините од страната на Куманово.
Па тоа е основна воена логика. Да се напаѓа од пониска кон повисока точка во урбана средина носи огромни жртви. Пристапот на Станковски е класична логика на специјалното војување. Контролирај ја височината и принуди го противникот да се предаде.
Изворот споменува дека единствената светла точка таму била обученоста на одредени тимови, како при извлекувањето на тешко ранети од Стојанче Ангелов со БТР, но макро стратегијата била фатално погрешна. Е сега што се случува кога на специјалците конечно ќе им се дозволи да дејствуваат според воени тактики надвор од тој бирократски хаос? Оsvojuвањето на тетовското Кале е можеби најдобрата студија на случај тука. Да, дефинитивно.
Имаме буквално филмски судир меѓу старата хиерархија и теренската пракса. Станковски раскажува за жестока расправија со генерал Бошевски. Тој генерал, кој патем бил вратен од пензија, барал класичен фронтален напад кон Калето. Значи сакал трупите да маршираат во права линија.
Тоа е баш тој генерациски судир на доктрини. Старата школа на ЈНА се базира на масовни пешадиски формации и директни судири, ама модерното специјално војување е како вода. Не удираш директно во дебел ѕид со глава, туку бараш пукнатина и влегуваш тивко одзади. И токму тоа го направиле волците.
Го одбиле планот на генералот. Наместо тоа биле префрлени со хеликоптери на Црн Камен на над илјада и осумстотини метри височина. Пешачеле два дена и две ноќи низ тенок терен за да го нападнат Калето од зад грб. И резултатот, Калето паднало без поголеми проблеми.
Ова само докажува дека слепото следење на застарени наредби води во трагедија, додека адаптирањето носи тактички триумф, а дистанцираноста на високата команда од реалноста е очигледна. Изворот го посочува примерот со генерал Панде Петровски кој правел аматерски грешки со сопственото обезбедување, движејќи се низ зони како Матејче, каде што впрочем бил и ранет. Ако генералот не знае да се заштити себеси, како ќе води цел батаљон? Значи, кога ќе го погледнеме сето ова одлив на кадар, мешање на единици без процедури, аматерски наредби, очигледно е дека овие не се изолирани инциденти.
Ова е хроника на држава без стратешка визија. Станковски посочува дека од деведесет и втора па до две илјади и прва резервниот состав бил тотално запоставен. На списоците за мобилизација имало починати луѓе. Да, да.
Апсурдот стигнал дотаму што еден мобилизиран резервист земал повисока плата од активен професионален воен старешина кој го носи целиот товар на теренот. Тоа тотално го руши моралот. Носеле вреќи со песок, се вселувале во оружени лица. Па луѓе, ова не се некакви тајни документи.
Ова се случувало пред очите на сите, а државата не презела ништо. Па добро, дали гледаме систем кој бил изненаден или систем кој со години одбивал да погледне низ прозорецот? Јас би рекол дека тоа е свесна институционална летаргија. Во изворот се цитира едно одлично правило: државата мора да се подготвува како утре да има војна, а да се однесува како да има сто години мир.
Неуспехот во две илјади и прва е плод на децениско игнорирање на тоа правило. Кога една држава не си ги ажурира списоците и ги губи специјалците поради мизерни плати, таа всушност сама го дизајнира својот колапс. Па да резимираме, оваа длабинска анализа ни покажа дека конфликтот во две илјади и прва година не бил само судир на оружје. Тоа бил еден огромен стрес тест кој открил фатална некоординираност и длабоко непочитување кон вистинските професионалци.
И затоа ова сведочество е толку релевантно дури и за луѓе надвор од воениот свет. Ова е мастер клас за организациско однесување. Кога различни сектори не комуницираат и немаат заеднички процедури, катастрофата е неизбежна. Без разлика дали водите војна или приватна компанија.
Апсолутно. И за крај, сакам да оставиме една отворена мисла за сите нас кои размислуваме на оваа тема. Ако државата пред две децении не успеала да ги користи сопствените ресурси правилно, а денес гледаме илјадници врвно обучени безбедносни експерти и специјалци оставени на маргините во рана пензија, каде оди сето тоа акумулирано знаење, таа тактичка моќ и тие чувани тајни? И што навистина се случува кога една држава ќе престане да им обрнува внимание на луѓето кои до вчера ја држеле во свои раце нејзината безбедност?
