Што ако апсолутната вистина, мислам на она, аа, кристално чиста, објективна реалност по која научниците трагаат со векови, што ако таа е всушност најопасната илузија што човештвото никогаш ја создало? Тоа е едно од оние прашања што, па, веднаш ти го превртува мозокот, нели? Апсолутно. Денес правиме една фасцинантна длабинска анализа на еден куп белешки и извадоци базирани на ремек-делото на Фридрих Ниче „Отаму доброто и злото“.
И уште на самиот почеток тој некој очекуван рендгенски приказ на светот, каде сè е црно или бело, целосно се распишува. Мхм, буквално се распаѓа пред очи. Токму така. Влегуваме во еден филозофски пејзаж кој е доста мрачен, стварно провокативен и бара преиспитување на, па, буквално сè што земаме здраво за готово.
На самиот почеток од предговорот Ниче фрла една неверојатна метафора. Вели: „Да претпоставиме дека вистината е жена. Што тогаш?“ Тоа е многу, многу моќен почеток. Да, во ред, ајде да го разглобиме ова.
Тој сугерира дека догматските философи низ историјата со таа нивна, ам, страшна сериозност и неспасна наметливост биле апсолутно ужасни додворувачи. Да, да. Нивните обиди да ја освојат оваа жена, односно вистината, биле некако невешти, непривлечни и пред сè сосема погрешни. Тоа е брилијантен, ама и многу остар удар кон целата филозофска традиција.
Мислам со само една реченица, сите тие таканаречени објективни мислители се разоружени. Догматската филозофија овде е претставена како, како една трагична карикатура, речиси. Мхм. И тука во материјалите ни се дава еден поширок историски контекст кој е стварно клучен за да се разбере зошто тој ѝ е толку лут на таа традиција.
Се посочува Платон и конкретно Платоновото тврдење за постоењето на некаков чист дух и доброто само по себе. Она што лебди некаде горе. Токму тоа. Според овие извори, тоа било најопасната грешка што некогаш била направена во историјата на човечката мисла.
Чекај, најопасната грешка. Зошто баш најопасната? Па, бидејќи тоа е негирање на самата перспектива, негирање на основниот услов на животот. Животот е, аа, секогаш гледан од нечиј агол.
Тој е течен, променлив е. Да се тврди дека постои едно апсолутно непроменливо добро кое лебди некаде во етерот е отфрлање на реалноста. Значи бегање од реалноста. Буквално.
И уште похрабро, овде христијанството се нарекува платонизам за народот. Леле, тоа е силна изјава. Да, идејата е дека христијанството ја зема таа иста елитистичка идеја за една апсолутна објективна духовна вистина и, па, масовно ја дистрибуира до секој човек. И со тоа некако мисијата на ова наше денешно истражување станува многу јасна, нели?
Целта ни е да ги деконструираме овие радикални критики, да ги земеме овие густи идеи за вистината, моралот и философијата и да видиме што навистина се крие под површината, без при тоа, се разбира, да ја отапиме нивната оригинална острина. Мхм, апсолутно. Ако веќе се доведува во прашање самата природа на вистината, па, логичниот следен чекор е да се свртиме кон луѓето кои најгласно тврдат дека ја поседуваат – философите. И изворите тука стануваат стварно безмилосни.
Па, не штедат никого, да бидеме реални. Не штедат воопшто. Се доведува во прашање таа волја за вистина. Се поставува едно многу, аа, необичајно прашање: зошто воопшто постои тој стремеж кон вистината?
Зошто да не се предпочита невистина или неизвесност? Ова е вистински шок за системот. Значи, со милениуми не учат дека стремежот кон вистината е највисоката човечка доблест. Мхм, врвот на сè.
Да, ама аргументот овде е дека лажните мислења, како на пример логичките фикции или оние математички апстракции кои екстремно ја поедноставуваат реалноста, тие се всушност апсолутно неопходни за опстанокот на човекот. Неопходни, значи не можеме без нив. Ние не би можеле да преживееме ниту еден ден без константно фалсификување на светот. Замислете го вака: во природата не постојат совршени триаголници, нели?
Не постојат апсолутно идентични листови на дрвјата. Точно, сè е различно. Нема јасни граници помеѓу категориите. Природата е едноставно хаос од промени.
Но човечкиот мозок мора да создаде илузија на постојанство. Мора да измисли броеви и категории за да, па, за да не полуди од тој хаос. Значи ние конструираме корисни халуцинации за да можеме да функционираме. Буквално.
Признавањето на невистината како основен услов за живот е потег кој веднаш го става мислителот надвор од оние конвенционални рамки на доброто и злото. Тоа е фасцинатно. И тука изворите директно ги напаѓаат мотивите на самите философи. Според текстот, секоја голема философија воопшто не е објективно истражување на универзумот.
Напротив, таа е несвесна автобиографија. И исповед на нејзиниот творец. Да, чиста исповед. Се спомнуваат конкретни историски гиганти како Кант и Спиноза.
На пример, категоричкиот императив на Кант, она познато правило дека треба да постапуваме само според онаа максима за која би сакале да стане универзален закон Овде во овие белешки е представен како лицемерна измама, а за Спиноза се вели дека користи некаков математички хокус-покус за да ја облече својата философија во оклоп. Да ги разгледаме тие механизми малку подетално, бидејќи начинот на кој овие философи се деконструирани е стварно извонреден. Кант овде не е представен како некаков неутрален откривач на моралниот закон. Него повеќе како- Интелектуална конструкција која му овозможила да ја оправда таа своја лична потреба пред светот, нарекувајќи ја објективна вистина.
Леле, значи тој си го наметнал сопствениот карактер на целиот свет. Токму тоа. А Спиноза пак, бил доста изолиран и ранлив човек. Тој ја напишал својата етика во форма на геометриски докази.
Според оваа анализа, тоа не е затоа што моралот е математика, туку затоа што математичката форма му служела како штит. Како психолошки оклоп. Да, за да ги исплаши критичарите и да ја маскира својата ранливост како осаменик. Значи, сите тие системи се само димни завеси.
Имам, имам една аналогија за ова која многу добро го илустрира моментот. Философите, според ова читање, воопшто не личат на научници кои објективно испитуваат примероци под микроскоп. Тие многу повеќе личат на адвокати кои веќе имаат виновен клиент. Ох, одлична споредба.
Да, и тој клиент се нивните сопствени длабоко вкоренети инстинкти и предрасуди. Адвокатот ја знае вината, нели? Но неговата работа не е да ја бара вистината, туку само да најде софистицирани аргументи за да го одбрани тој свој клиент пред поротата. Токму така и таа аналогија совршено се вклопува со она што следи во текстот.
Она што ги движи овие философи, а искрено и луѓето воопшто, не е некаков стерилен објективен инстинкт за знаење. И уште порадикално овде се тврди дека дури ни инстинктот за самоодржување не е основниот двигател на животот. А што е тогаш? Според овие белешки, основниот двигател е така наречената волја за моќ.
Волја за моќ значи желбата да се доминира. Да, желбата да се испразни сопствената сила, да се обликува светот според сопствената слика. Философијата, според тоа, е само највисоката, ааа, најдуховната форма на таа волја за моќ. Философот едноставно сака неговата лична вистина да стане вистина за сите.
Значи, ако сето ова е точно, ако лагата е неопходна за живот и ако секоја философија е само маскирана лична желба за моќ, тогаш па, тоа отвара една огромна празнина во нашето разбирање на општеството. Откаде тогаш доаѓаат општо прифатените правила за тоа што е добро, а што е зло? Тоа е главното прашање. Да, мислам, ако овие правила не се дадени од некој објективен универзум или некое божество, како настале?
Ова неминовно не води кон прашањето за историјата и потеклото на моралот. Изворите тука сликаат една многу напната слика. Мхм. Моралот отсекогаш бил вид на тиранија против природата и против разумот.
Но, парадоксално се тврди дека токму таа строга дисциплина и стегање го издигнал човечкиот дух. Овде се прави споредба со метриката во поезијата. Правилата се арбитражни, можеби и тирански, но без нив нема уметност, нема структура. Она што е фасцинатно овде е дека тиранијата на моралот воопшто не се отфрла како нешто бескорисно.
Секој морал е долготрајна принуда која создава нешто вредно преку ограничување. Но и ова е големо, но вистинскиот пресврт настанува кога се анализира историскиот механизам зад моралните вредности. Овде се воведува тој познат концепт на бунт на робовите во моралот. Бунт на робовите.
Тоа звучи многу револуционерно. Според текстот, овој процес историски започнал со Евреите во Стариот Завет. Тие извеле една неверојатна психолошка инверзија на вредностите. Замислете ја ситуацијата.
Имате група луѓе кои се угнетувани, кои немаат ниту физичка, ниту политичка моќ да им се спротивстават на своите господари. Мхм. Сосема се немоќни на бојното поле. Да, и бидејќи не можат да возвратат со меч, тие возвраќаат со идеи.
Ова е механизмот на ресентиман или длабока огорченост. За да преживеат психолошки, тие ги земаат поимите кои претходно означувале нешто позитивно, да се биде богат, моќен, страстен, аристократски и ги претвораат во синоними за зло. Значи го земаат тоа што го немаат и го прогласуваат за лошо. Точно.
Од друга страна, сопствените особини, тоа што се сиромашни, слаби и послушни го прогласуваат за синоним за свето и добро. Слабоста буквално се реинтерпретира како доблест на трпение. Тоа е тотално превртување на перспективата. Значи, она што не можеле да го победат на бојното поле го прогласиле за неморално.
И текстот заклучува дека модерниот морал во Европа е директен потомок на оваа инверзија. Овде се нарекува морал на животното во стадо. Да, моралот на стадото. Инстинктот на стадото постојано бара послушност, бара апсолутна еднаквост и пред се бара отстранување на секоја опасност.
Јасно се пишува дека стравот е мајката на моралот. Тоа е клучната поента. Стравот. Да.
Кога едно општество станува безбедно од надворешни непријатели, тоа почнува да се плаши од силните индивидуи внатре во самото себе и ги етикетира нивните амбиции како неморални. Е сега овде станува навистина интересно. Мхм. Човек природно би помислил на еден силен контра аргумент.
Зарем инстинктот на стадото работи како емпатијата, демократијата, помагањето на послабите, еднаквите права? Зарем тоа не е токму она што го спречува човештвото да се распадне во целосен крвав хаос? Мислам, што би било толку лошо во тоа луѓето да бараат безбедност и да не сакаат да страдаат? Па, ако го поврземе ова со пошироката слика, исклучително е важно да се разбере дека овде не се слави никаков бесцелен хаос или крвопролевање.
Тоа често погрешно се толкува. А која е вистинската грижа тогаш? Критиката кон стадото доаѓа од една сосема поинаква грижа. Стравот е дека оваа апсолутна демократизација, ова постојано изедначување на сите луѓе и елиминација на секој ризик, дека тоа ќе го направи човекот неподносливо просечен.
Општеството почнува да ги демонизира сите оние моќни, независни инстинкти кои историски воделе кон вистинска големина, иновација и напредок. Значи стануваме премногу сигурни и удобни. Да, моралот на стадото со својот фокус исклучиво на ублажување на болката и одржување на комфорт ги задушува исклучителните индивидуи. Буквално ги претвора луѓето во питоми, безапасни домашни животни чија единствена цел е да пасат во мир.
Тоа, според оваа анализа, не е пат кон спас, туку пат кон општо назад дување, едно бавно гаснење на човечкиот потенцијал. Стадото значи ја избира удобноста по цена на големината. Но, за да се одржи едно такво стадо во покорност, за да се одржи таа илузија на удобност, потребен е масивен организиран систем. Мхм.
Религијата. Точно. Дискусијата логично преминува кон улогата на религијата и поточно начинот на кој таа се справува со човечкото страдање. Според материјалите не постои омраза кон религијата сама по себе како концепт.
Дури се наведува дека религијата може да биде моќна, корисна алатка во рацете на вистинските силни философи, алатка за дисциплинирање, едуцирање и владеење со масите. На обичните луѓе па, им нуди мир, им дава смисла на нивната секојдневна борба. Точно. Проблемот настанува кога религијата, а тука особено се таргетира христијанството поради неговото историско влијание во Европа, кога таа престанува да биде средство и станува апсолутна цел сама по себе.
Кога ќе ја преземе суверената контрола над сите вредности, таа почнува систематски да ги штити слабите, болните и неуспешните, но го прави тоа на директна сметка на силните и здравите. Го жртвува потенцијалот на силните. Да, тоа е она што во текстот се смета за примарна причина за деградацијата. Наместо да се дозволи на природата да го отстрани она што е слабо или барем да ги остави силните да водат, религијата го зачувува слабото и го наметнува како врвен стандард.
Во овој дел од материјалите се наоѓаат и некои од нај незаборавните, речиси поп културни афоризми кои постојано се цитираат, но ретко вистински се разбираат. На пример, оној што се бори со чудовишта треба да внимава да не стане чудовиште. И ако долго гледаш во бездната, бездната ќе погледне во тебе. Ох, класика.
Да, тоа е едно застрашувачко предупредување за тоа како конфликтот психолошки не обликува, како преземањето на методите на непријателот може да не корумпира од внатре или она неверојатна мисла. Она што се прави од љубов секогаш се случува надвор од доброто и злото. Љубовта овде се дефинира како сила што ги крши и надминува сите човечки морални категории. Но, она што е можеби највпечатливо во овој дел е односот кон страдањето.
Овде се тврди дека дисциплината на големото страдање е единственото нешто што го создало секое досегашно воздигнување на човештвото. Во човекот се споени две работи креаторот и создаденото, односно материјалот. Да, тоа е една од клучните дистинкции во целата оваа филозофија. Значи, човекот не е завршен производ кој треба само да се чува во витрина и да се брише од прашина.
Токму така. Тука адвокатската аналогија можеме да ја замениме со аналогија на скулптор. Да го замислиме човекот како еден груб блок од глина или камен. Скулпторот мора да удара со чеканот, мора да крши, да струга, да отстранува делови за да добие форма.
И тоа кршење е болката. Да, тоа удирање, тоа кршење, тое страдањето. Во човекот живее и скулпторот и каменот. Ако општеството преку религијата и тој морал на стадото постојано се обидува да ја заштити глината од ударите на чеканот преку некакво крајно сочувство и обид да се елиминира секаква болка, каменот ќе остане само безличен блок.
Никогаш, никогаш нема да се создаде ремек-дело. Тоа е извонредна слика и ако ја однесеме таа аналогија на скулпторот уште подалеку. Според овие текстови, модерното општество буквално се обидува да го направи чеканот од сунѓер. Чекан од сунѓер.
Леле. Да. И ова покренува едно исклучително важно прашање за модерното време. Денес живееме во култура која е опседната со елиминација на секоја форма на страдање, непријатност, па дури и на обични микро стресови.
Медицината, технологијата, социјалните политики, речиси сè е насочено кон создавање на еден безбеден, мек, безболен меур. Сè е обложено со заштитна фолија. Буквално, но низ призмата на ова истражување дали тој стремеж всушност го прави човештвото послабо? Дали бегајќи од огнот на страдањето се губи единствената сила која може да го икали човекот, да го направи поотпорен и способен за вистинска големина?
Заклучокот на овие извори е јасен, сочувството кон материјалот неминовно го уништува креаторот во човекот. Тоа е длабоко разбудувачка, можеби дури и малку вознемирувачка мисла. И ако се прифати таа премиса, ако религијата и моралот на стадото се навистина пречки за еволуцијата на човекот, тогаш кој останува? Ако стадото не знае каде оди, кој ќе го води човештвото напред?
Е, тука доаѓаме до поентата. Ова отвора простор за последниот важен аспект од нашата анализа. Разликата помеѓу обичните објективни научници и вистинските философи на иднината. Критиката кон објективните научници е неочекувано остра.
Тие се наречени само огледала. Само огледала. Да, научникот е опишан како вреден, прецизен инструмент кој рефлектира туѓи форми и податоци, но самиот по себе нема сопствена содржина. Научникот никогаш не може да биде вистински водач, бидејќи тој само констатира што е, а не што треба да биде.
Ова е многу силен удар врз модерното идолоклонство кон објективната наука. Објективноста овде се гледа речиси како вид на кукавичлук. Замислете, тој што е објективен не зазема став. Тој само чека нешто да се случи за да го измери.
Но, вистинскиот философ има сосема поинаква, многу потешка задача. Што мора тој да направи? За некој да стане вистински философ, тој мора прво да ги помине сите скалила. Мора да биде и критичар, и историчар, и поет, и патник.
Мора лично да ги испознае сите човечки вредности низ искуство. Но, сето тоа е само подготовка. Само загревање. Така, неговата крајна вистинска цел е да создава вредности.
Вистинските философи на иднината не се оние кои само ја анализираат минатоста во архивите. Тие се команданти и законодавци. Значи, што значи сето ова? Тоа значи дека тие се луѓето кои велат така треба да биде.
Нивното знаење не е само пасивно собирање факти во лабораторија. Нивното знаење е чин на креација. Како што се вели во текстот, нивната волја за вистина е всушност волја за моќ. Овие луѓе се наречени слободни духови.
Слободни духови, точно. И важно е да се напомене какви се тие луѓе. Овој не се поединци што бараат аплауз или масовно прифаќање. Овие слободни духови уживаат во осаменоста.
Тие носат маски, фигуративно кажано, бидејќи знаат дека нивната длабочина ќе биде сосема погрешно разбрана од мнозинството. Мхм. И најважно од сè, тие воопшто не бараат нивната вистина да биде општо прифатена. Дури се наведува дека концептот на општо добро е контрадикциона сама по себе, бидејќи сè што е заедничко, сè што е масовно прифатено и лесно разбирливо, секогаш има многу мала вредност.
Токму така, за слободниот дух неговата вистина е само негова и тој не чувствува апсолутно никаква потреба да ја наметнува на секој случаен минувач како некаква универзална догма. Тој ја презира идејата за универзални морални правила кои би важеле подеднакво и за генијот и за просечниот човек. Мхм, нема универзален шаблон. Да, овие слободни духови се подготвени да ја преземат одговорноста за сопствените проценки, дури и кога тие се во директен, остар судир со духот на нивното време.
Всушност, нивната мисија е токму тоа да бидат лошата совест на своето време, да ги сечат илузиите и комфорот на модерноста со интелектуален скалпел. Па да се обидеме да резимираме. Вистинскиот мислител во контекст на овие материјали не е тој што седи во удобна, климатизирана соба и објективно чита податоци од екранот. Вистинскиот мислител е оној кој има храброст, челичен стомак и силна волја да нацрта целосно нова мапа за човештвото.
Тој ги создава правилата, дури и ако тоа го прави крајно непопуларен или отфрлен. Точно. Но тука не можеме да избегнеме едно многу тешко очигледно прашање. Дали ваквата философија е всушност рецепт за диктатор на мислата, некој тиранин кој ќе ја наметнува својата волја врз сите останати, или пак ова е ултимативната форма на преземање одговорност за иднината на нашиот вид?
Е, тоа е таа тенка опасна линија по која овие идеи постојано чекорат и токму тоа ги прави толку провокативни со векови. Треба да се разбере дека овде не се нуди политички систем во конвенционална смисла. Значи, не се зборува за буквални кралеви или претседатели. Не, не се зговара политички тиранин кој ќе собира даноци и ќе праќа луѓе во затвор.
Се зборува за духовна и интелектуална аристократија. Овие философи на иднината се креатори на хоризонти. Нивната диктатура е диктатура на вредностите. Тие дефинираат кон кои идеали човештвото ќе се стреми во следните милениуми.
Ризикот тука е огромен. Ризикот е несомнено огромен, но според оваа перспектива, алтернативата човештвото да остане препуштено на слепиот случај, на просечноста и на тој парализирачки комфор на стадото е неспоредливо полоша. И со тоа некако се заокружува сликата од ова наше истражување на изворите. Оваа дискусија јасно покажува колку револуционарно и дестабилизирачко може да биде размислувањето кога ќе излезе надвор од безбедносните наметнати рамки на општеството.
Се разбира, никој не мора слепо да се согласи со секој заклучок изнесен овде, но не може да се негира моќта и острината на оваа перспектива. Се сложувам, не мора да се прифати, ама не може да се игнорира. Следниот пат кога во јавниот дискурс или во самите нас ќе се појави силен порив некритички да се прифати некоја морална апсолута или инстинктивно да се следи мислењето на толпата, па вреди да се застане за миг, да се процени дали тоа што се заговара е навистина автентична волја базирана на сопствени вредности или е само барање на удобната топла прегратка на стадото кое се плаши од непознатото. Тој капацитет за радикално саморефлектирање е можеби најголемиот подарок од овој материјал.
Да се има храброст да се подложат на сомнение не само туѓите, туку пред се сопствените најдобри намери и доблести. Да се истражи сопствениот психолошки лавиринт и да се види кои мотиви навистина ги водат нашите постапки. Апсолутно. И за крај, мислам дека вреди да се размисли за една идеја што произлегува од сè што беше дискутирано денес, особено од сликата за скулпторот и глината.
Според овие извори, длабокото, речиси неподносливо страдање е ковачницата во која се калат најголемите човечки доблести и достигнувања. Па така, наместо општеството постојано и параноично да се труди да ја елиминира секоја форма на болка и ризик од животот, можеби можеме да се запрашаме нешто друго. Мхм. Дали со тоа што панично се бега од секоја тешкотија несвесно се уништува единствениот пат кон сопствената големина?
Ова е мисла што дефинитивно заслужува да биде истражена самостојно многу подолго отколку оваа наша денешна анализа ќе заврши.
