42. Látlausir sögustaðir

Vegurinn frá Pilgrimstad var að vísu malbikaður en mjór. Oftast hafa hjólreiðamenn og aðrir hægfara vegfarendur einhverja skák fyrir sig til hliðar við akreinina en hér var engin. Þá þarf að gæta að sér og horfa með eyrunum aftur fyrir sig; hvort sé að koma bíll, hvað hann sé stór og langur. Vörubílar með vagna eru sérlega varasamir. Gagnvart þeim ríður á að vera hógvær og músarlegur yst á vegbrúninni. Auðvitað á hjólreiðamaður sinn rétt í umferðinni en það er lítil framtíð í að standa á þeim rétti gagnvart 60 tonna vörubíl á fullri ferð.

En leiðin var ekki bara varasöm heldur líka falleg og svo var undarlega stutt á milli mikilla sögustaða. Þarna höfðu raunar miklu fleiri og meiri stórviðburðir átt sér stað en við Gísli höfðum úthald til að skoða.

Hvergi í gjörvallri Svíþjóð höfðu til dæmis fundist jafnmargar mammútabeinagrindur í einum haug og í malarnámu þarna á næstu grösum. Greyin höfðu verið þarna á reiki fyrir 80 þúsund árum í einhverri ísaldaruppstyttunni og kannski snjóað inni. Við lögðum enga lykkju á leið okkar þeirra vegna því auðvitað var ekkert að sjá; steinrunnin beinin eru öll varðveitt í ryki drifnum geymslum suður í Uppsölum.

Og þegar við komum til Svedje gerðum við heldur engan stans. Samt getur þar að líta Kóngssteininn sem reistur var til að minnast þess að einmitt þar borðaði Karl XIV. Jóhann hádegismat á ferðalagi sínu til Noregs fyrir 180 árum.

Í Hållsta var eitt sinn fyrir löngu bær sem hét Hundaþúfa, og þar bjó Eskill nokkur, sem var svo vel efnum búinn að hann setti silfurskeifur undir reiðhrossin sín. Ekki gáfum við okkur tíma til að líta þar við og þó eru alls engar heimildir um að svona ríkur bóndi eða heimskur hafi nokkurn tíma búið á Íslandi. Við hjóluðum ótrauðir eftir axlarlausum veginum en hlustuðum grannt eftir bílum að baki, því við ætluðum að komast lifandi til Östersund fyrir kvöldið. Við létum duga að gjóta auga ofan í dældina þar sem býlið Balsta eitt sinn stóð. Forðum átti þar heima guðlaus fjölskylda sem aldrei sótti kirkju og ögraði guði með því að þreskja korn á sjálfa jólanóttina þegar enginn mátti snerta á verki. Víst er Guð seinþreyttur til vandræða en svo ofbauð honum þessi óskammfeilni að hann sökkti bæjarhúsinu í jörð með manni og mús, hugsanlega alla leið niður til Helvítis. Þarna var ekkert minnismerki, bara lítill slakki ofan í jörðina.

Við fórum hjá býlinu Bodal en þar var um miðja sextándu öldina bóndi sem hét Niels Bude. Afkomendur hans tvístruðust um allar jarðir og einn þeirra var skáldkonan Sigrid Undset sem árið 1928 fékk Nóbelsverðlaun fyrir bókmenntir. Verðlaunin fékk hún einkum fyrir tvær þykkar skáldsögur sem gerðust á miðöldum. Önnur þeirra er sagan um Kristínu Lafranzdóttur í þrem bindum. Sú saga var lesin í Ríkisútvarpinu á árunum 1940/1941 en þýðandi og lesari var Helgi Hjörvar. Öllum ber saman um að Helgi hafi bæði þýtt vel og lesið frábærlega. Honum fannst hins vegar sögurnar fulllangar og sleppti því sem honum þótti mega missa sín, til dæmis tæpum helmingnum af öðru bindinu. Þessi aðferð var ekki óalgeng á þeim árum og var kölluð „þýtt og endursagt“. Þegar sagan kom síðan út á bók á sjötta áratugnum hafði annar þýðandi, Arnheiður Sigurðardóttir, bætt þessi göt. Og kannski er sagan um Kristínu hæggeng; fólki með athyglis- og úthaldsbrest gagnvart bókum finnst að fátt gerist þar og hægt. En eintakið hennar mömmu var lúið og slitið, enda las hún söguna minnst þriðja hvert ár.

Sigrid Undset var kaþólskrar trúar og hún lét sögupersónu sína, Kristínu Lafranzdóttur, fara í pílagrímsför til Niðaróss undir lok sögunnar til að biðja Guð afsökunar á þeim brestum sínum sem hún taldi versta; þóttanum og hrokanum. Hún fann vel að sjálf meinti hún það aldrei heilshugar þegar hún kom á þann stað í Faðirvorinu þar sem segir: „Verði þinn vilji.“ Hún vildi ekki beygja sig, ekki einu sinni fyrir Guði. Og vegna þessa brests gekk hún til Niðaróss. Þangað fara menn ýmissa erinda.

Fram hjá öllu þessu hjóluðum við Gísli eins og þetta væri bara venjuleg malarnáma, venjulegur steinn, venjulegur slakki, venjulegur bær. Og hvað var það svo sem var nægilega mikilfenglegt og merkilegt til að láta okkur nema staðar? Það var Sveriges största antikvaruhus í þorpinu Brunflo. Þar voru 2200 fermetrar undir gömlu dóti; standlampar, hreindýrastyttur, bollapör, garðdvergar, hjónarúm, reyfarar, sláttuvélar. Verslunareigandinn var harður í horn að taka þegar kom að prútti. Jafnvel Gísla tókst ekki að snúa út nema örfá prósent. Þegar ég kom með eigulega bók til hans og stakk upp á fjórðungs afslætti leit hann á mig eins og maður horfir á kakkalakka áður en hann kremur dýrið undir skónum og sagðist hækka bókina um helming ef ég ætlaði að vera með rövl. Það svínvirkaði. Mér fannst vildarkjör að geta keypt hana á upphaflega verðinu áður en hún hækkaði og borgaði glaður. En hvorki hækkaði ég í áliti hjá Gísla né verslunareigandanum af þessum viðskiptum.

Úti fyrir Svíþjóðar stærstu skranbúð rákumst við á eldri konu sem deildi út límmiðum með Ólafsmerkinu. Gísli var eitthvað ófullnægður eftir viðskiptin við forngripasalann og tók konuna tali og fór að spyrja hana eftir gistimöguleikum handa pílagrímum í Östersund sem var næsti bær. Nú varðaði það þessa konu akkúrat engu hvernig við gistum né hvar. En rétt eins og makar alkóhólista fá oft þann einkennilega skilning að þeir beri alla ábyrgð á drykkjunni en alkinn enga, þannig fór þessari góðu konu eftir aðeins stutt orðaskipti við Gísla að finnast hún bera alla ábyrð á því að við gistum vel í Östersund. Með mjúkmælgi sinni hafði Gísli gert hana líkasta sívökulli móður lítilla ósjálfbjarga barna sem í þessu tilfelli vorum við. Hún braut heilann, lagði á ráðin, gáði í símaskrá, hringdi, spurðist fyrir með sídýpkandi áhyggjuhrukkur á enninu. Þess á milli var hún öll í vörn og bað afsökunar á því hve gekk illa að tryggja okkur húsnæði. Þar kom að hún hafði uppi á gistingu. Við þökkuðum henni fyrir og hjóluðum af stað en eftir stóð hún ringluð á svip og mér sýndist hún vera að spyrja sjálfa sig hverslags gjörningum hún hefði eiginlega orðið fyrir.

Auðvitað var Ólafsbrunnur í Brunflo og hann er spölkorn norður af kirkjunni. En þó brunnurinn heiti eftir Ólafi gengur líka sú saga að tröllkarl frá Freyseyju (Frösö) hafi ætlað að henda steini í kirkjuna en ekki hitt. Þar sem steinninn lenti er uppsprettan og vel getur verið að Ólafur konungur hafi verið feginn að koma einu sinni að tilbúnum brunni og þurfa ekki að búa hann til sjálfur.