39. Saltið í Wieliczka

Skammt vestan við Tarnów fór ég yfir ána Dunajec. Hún kemur ofan úr Tatrafjöllum eftir djúpum giljum en niðri við Tarnów lætur hún ekki mikið yfir sér. Hún er miklu yngri en aðrar þverár Vislu og kom til á óvenjulegan hátt. Árið 1241 mátti Kinga drottning flýja frá Kraká undan blóðþyrstum Mongólunum og hvernig sem hún keyrði hestana sporum dró saman með þeim, því þó sitthvað misjafnt megi segja um hermenn Gengis Khan þá voru þeir vel ríðandi. Kinga drottning sá að hún varð að gera eitthvað róttækt, tók af sér beltið og talnabandið og fleygði hvoru tveggja aftur fyrir sig og út á hlið. Talnabandið þandist út og breyttist í fjallgarð en þar sem beltið lenti varð árfarvegur Dunajec og beljandi áin stöðvaði Mongólana. Hver var þessi Kinga? Hún var dóttir Béla IV konungs af Ungverjalandi og drottningar hans sem var keisaradóttir frá Miklagarði. Fimm ára gömul var Kinga látin trúlofast Boleslaw prins frá Kraká, en hann var þá þrettán ára. Brúðkaupinu þótti rétt að fresta þar til Kinga yrði tólf ára gömul, því þá taldist hún mannbær. Þegar til kom skipti þessi töf litlu máli. Kinga var einkar guðhrædd og svo hafði verið frá fyrstu tíð. Jafnskjótt og hún kom út af móður sinni ávarpaði hún Maríu mey með nafni. Frá fæðingu neitaði hún með öllu að sjúga brjóst á föstudögum og sífelld vandræði voru út af því að hún gaf fátækum bleiurnar sínar og fötin utan af sér. Hún hafði óbeðin heitið því að vera skírlíf en í því efni voru ungu hjónin alveg samtaka. Þegar Boleslaw dó á jólaföstunni árið 1279, fékkst það staðfest að hann hafði aldrei kennt konu og Kinga trúði sannsöglum nunnum fyrir því að hún hefði aldrei séð bert hold á manni sínum annað en andlitið og hendurnar. Öðrum þræði þótti dygð þeirra hjóna aðdáunarverð og Kinga var þessa og annars vegna lýst heilög árið 1690, en Boleslaw fékk viðurnefnið hinn skírlífi. Á hinn bóginn var dygðum prýtt líf þeirra bagalegt, því með þessu móti eignuðust þau engan erfingjann. Mörgum árum fyrr, meðan Kinga sat enn í festum í föðurgarði og íhugaði framtíðina, spurði hún eitt sinn gesti frá Póllandi hvað það væri nú helst sem skorti í því landi. Þeir sögðu að af flestu væri nóg en þó sárvantaði Pólverja salt. Kinga bað þá föður sinn að gefa sér saltnámurnar í Maramarosz í heimanmund í staðinn fyrir gimsteina. Hún heimsótti síðan námurnar og lét trúlofunarhringinn sinn detta ofan í námuopið. Í fyllingu tímans fluttist hún síðan til Krakár og Boleslaws hins skírlífa og eins og gengur skruppu þau dag nokkurn í lautartúr á slóðirnar þar sem bærinn Wieliczka var seinna byggður. Varla var föruneyti þeirra sest í lautina þegar einhver rak augun í saltsteinsklump á jörðinni til hliðar við sig og inni í honum miðjum sat trúlofunarhringurinn. Kinga hafði komið því um kring að saltnámurnar í Maramarosz færðu sig neðanjarðar norður fyrir Karpatafjöllin. Þetta má enginn taka fyrir galdra, heldur var ástæðan sú að Guð gat ekki neitað þessari indælu stúlku um neitt sem hún bað hann. Með þessu hljóp heldur betur á snærið fyrir Pólverjum því salt var unnið úr námunum í 700 ár og allur hagnaðurinn færðist á reikning kóngsins. Svo voru námurnar gjöfular að á fjórtándu öld var einn peningur af hverjum þremur í ríkiskassanum tilkominn af námurekstri þessum. Núna, eftir öll þessi ár, eru námagöngin orðin meira en þrjú hundruð kílómetrar á lengd og ná dýpst 327 metra ofan í jörðina. Upp á yfirborðið hafa komið 25 milljónir tonna af salti. Natríumklórið, kallað matarsalt, er litlaus kristall og úti í búð má fyrirhafnarlaust fá kíló af salti fyrir miklu minna fé en einn sígarettupakki kostar. Þessi þægindi gera okkur gleymin á mikilvægi saltsins. Í mannskroppnum eru jafnaðarlega um 250 grömm af salti og án þess fer öll starfsemi hans úrskeiðis. Saltið skolast út í sífellu með tárum, hlandi og svita og þess vegna þarf stöðugt að bæta á sig salti. Meðan fólk var á stigi veiðimanna og safnara fékk það nóg salt úr villibráðinni en þegar það tók sér fasta búsetu, fór að stunda landbúnað og lifa af grænfóðri og alidýrum, breyttist þetta. Þá þurfti viðbótarsalt og það var ekki auðfengið. Þess vegna halda margir að salt hafi verið fyrsta verslunarvaran í mannkynssögunni. Frá ómunatíð hafa menn nýtt sér að saltvatn í náttúrunni gufar upp og skilur eftir þessa litlausu kristalla. Menn komust upp á lag með að nota saltið á ótal vegu; til að bragðbæta mat, verja hann skemmdum, það þurfti salt í osta og smjör, í byssupúður og glergerð. Bandarískt fyrirtæki hefur auglýst að það megi hafa gagn af salti á 14.000 vegu og þó að enginn hafi nennt að telja það saman er þetta almennt ekki dregið í efa. Íslendingar náðu manna lengst í að komast af saltlitlir. Þeir hefðu svo sem getað soðið salt úr sjó eins og aðrir, en til þess vantaði bæði eldivið og almennileg ílát. Nú hafði salt vatn streymt úr iðrum jarðar í Wieliczka fyrir daga heilagrar Kingu og skilið eftir salthrúður þegar það gufaði upp. Það hirtu þeir sem þarna bjuggu og þeir komust upp á lag með saltsuðu. En það var um miðja þrettándu öld sem farið var að grafa í uppspretturnar og fljótlega varð saltnámið að stóriðnaði. Svæðið var einmuna auðugt af salti. Á míósen-tíma, löngu áður en jafnvel elstu sögur greina, hafði Tethys-hafið, sem lá yfir Evrópu, steypst ofan í rifu þegar fellingar Karpatafjallanna voru að myndast. Seinna hafði vatnið gufað upp og skilið eftir salthleif neðanjarðar. Í hann var saltið sótt og gryfjurnar dýpkuðu og námagöngin lengdust. Framan af voru það helst stríðsfangar eða aðrir er þóttu svo gott sem dauðir hvort eð var sem sendir voru niður til að brjóta bergsaltið, en smám saman skánuðu vinnuskilyrðin og öryggið jókst. Námamenn losuðu stórar blokkir af salti með meitlum og fleygum. Þær voru brotnar í bita sem gátu vegið frá 600 kílóum upp í tvö tonn og dregnar að námamunnunum. Í fyrstu var það gert á eins konar sleðum sem námamennirnir drógu og ýttu á undan sér. Seinna komu litlir sporvagnar og loks hestar. Fjöldi hesta var látinn síga niður í námuna en þeir komu sjaldnast upp aftur, Ég veit til þess að árið 1986 voru ennþá tvö hross starfandi í Wieliczka-námunni. Þau hétu Kuba og Drab og áttu góða daga samanborið við kollega sína áður fyrr. Saltsteinninn var hífður upp á yfirborðið með vindum og þar voru soðin úr honum óhreinindin. Það kostaði mikinn eldivið. Eins þurfti að setja stoðir í námagöngin, jafnvel byggja upp heil burðarvirki til að styðja undir loftin í hvelfingum. Í eitt þannig virki þurfti þúsundir trjábola. Á einu ári var vitað að náman gleypti 11.500 vagnhlöss af viði og það gat ekki endað vel. Skógarnir eyddust allt í kringum námuna og á sautjándu öld varð að hætta saltsuðunni vegna skorts á eldiviði. Námur eru hættulegar og það leyndust margvíslegar hættur í löngum, undnum göngunum djúpt niðri í jörðinni undir Wieliczka. Það seytlaði ævinlega vatn gegnum námaveggina og jafnaðarlega var það leitt eftir tréstokkum í brunna og halað upp á yfirborðið. En stundum komu flóð. Námamennirnir brutu sig inn í neðanjarðarvatnsþrær eða sprengdu vatnsæðar og drukknuðu þá eins og mýs. Árið 1868 kom þvílíkt flóð að um tíma álitu verkfræðingar að Visla sjálf rynni óheft inn í námuna. Og svo gátu námagöng fallið saman og hrunið úr loftum. Þegar námamenn komust í hreint bergsalt hjuggu þeir stórar hvelfingar en urðu að skilja eftir stoðir úr saltsteini til að halda uppi þakinu. En græðgin er oft meiri en fyrirhyggjan og menn gátu ekki séð stoðirnar í friði. Burðarvirki úr timbri voru haldbetri en með timbrinu kom brunahættan. Árið 1644 varð eldur laus þegar verið var að láta töðu handa hrossunum síga niður í námurnar. Eldurinn breiddist út til sextán hvelfinga og það tók marga mánuði að slökkva hann. Þegar kviknaði í Boczaniec-hvelfingunni árið 1696 féll hún saman og af því hún var nærri yfirborðinu seig jörðin undir þorpinu. Það gerðist að næturlagi og þegar íbúar eins hússins vöknuðu að morgni og ætluðu út, stóð húsið á botninum á djúpum sigkatli og var á hægri niðurleið. Þeir máttu klifra upp á þak og björguðust þaðan naumlega eftir stiga upp á ketilbarminn áður en húsið sökk. Eða svo er að minnsta kosti sagt. Þessi sami eldur brann í heilt ár og þótti sérlega hrapallegur, því hann kom til af því Marcin Czainski hafði kveikt á kerti til dýrðar heilagri Kingu og þegar kertið brann niður komst eldur í altarið sem var úr tré. Það var eftir þennan bruna að bann var lagt við að tréölturu væru niðri í námunni. Þaðan í frá varð að höggva ölturu í saltsteininn. Það var hins vegar ekki hægt að viðhafa neinar varnaraðgerðir gagnvart hvítu frúnni sem oft sást á ferli í námagöngunum. Tvær kenningar voru uppi um eðli hennar og ásigkomulag. Önnur var sú að hún væri rétt og slétt vofa. Samkvæmt hinni hafði þessi föla frú verið frammágyðja í sækonungsfjölskyldu Tethys-hafi en fyrir vangá lokast niðri í sprungu ásamt saltinu þegar Karpatafjöllin mynduðust. Hún var því upprunalega hafmey og skiljanlega orðin meira en lítið geðill yfir að vera lokuð inni alein með fleiri milljónum tonna af salti í mörg hundruð þúsund ár. Hún sóttist því eftir að koma námamönnum í vandræði og oftast vildi hún drepa þá. Hún gerði sig kannski líklega og teymdi þá á eftir sér þangað til þeir voru rammvilltir í göngunum og týndust. Stundum tældi hún þá til að kveikja eld, þar sem hún vissi af gaspolli en þeir ekki. Uppáhaldsbragðið hennar var að liggja náföl og töfrandi með hvíta kjólinn upp um lærin og þykjast hafa snúið á sér ökklann. Þegar námamaðurinn tók hana í fangið til að bera hana burt breytti hún sér í saltblokk, kannski fleiri tonn á þyngd, og kramdi hann til dauðs undir sér. Af öllum hafmeyjum, sem ég hef haft spurnir af, virðist þessi hafa lakast innræti. Það var margt að sjá niðri í Wieliczka-námunni. Strax á leiðinni niður í lyftunni, sá ég kunnuglega áletrun á námaveggnum: Steinunn, Sirrý og Nína. 7.6. 2002, Iceland. Síðan tók við ferð um göng og hvelfingar á 140 metra dýpi, klukkustundum saman, en samt var ekki einu sinni hundraðasti partur námaganganna að baki. Neðanjarðar eru 26 kapellur höggnar í saltsteininn. Frægust þeirra er kapella heilagrar Kingu á meira en hundrað metra dýpi. Það var námamaður að nafni Józef Markowski sem hóf vinnu við hana árið 1895. Í tuttugu og fimm ár samfellt vann hann við kapelluna í fullu starfi, en eftir að hann féll frá tók Tómas bróðir hans við. Á tímabili unnu tuttugu manns í kapellunni en hún var fullsmíðuð, eða öllu heldur fullskorin, árið 1963. Józef hafði verið kúskur í námunni í 22 ár, ólærður með öllu en þótti laghentur og námustjórnin fól honum að hefja smíði kapellu úr saltsteininum og hugsjón sinni. Hann notaði fyrirmyndir úr bókum, dró útlínur upp á veggina með kolamolum og byrjaði að höggva þá til. Við grófari verk notaði hann einungis hefðbundin tól námamannanna, við hin fínni skóf hann steininn með rakblöðum. Eftir tæp sjötíu ár var kapellan fullbúin. Hún er fimmtíu metra löng og hvaðeina er höggvið úr saltsteininum: flísarnar á gólfinu, lágmyndirnar á veggjunum, tröppur, stjakar, sjálf Kinga yfir altarinu og maður er ekki veraldarvanari en svo að verða steinhissa á að öll þessi dýrð skuli hafa búið innan í daufglansandi salthleifnum og ekki þurft annað en hugsjón og meitla til að ná henni þaðan út.