Málfræði

Alls konar um íslensku og hvernig hún er töluð. Partur 1 – Málfræði.

1) Beygingar.

Íslenska er erfitt mál að læra því hún er málfræðilega flókin. Á íslensku eru fjögur föll, nefnifall, þolfall, þágufall og eignarfall. Nafnorð, persónufornöfn og lýsingarorð geta beygst í öllum þessum föllum. Það á líka við um sérnöfn eins og mannanöfn og staðanöfn.

Svona myndi nafnið Grímur beygjast:

Hér er Grímur. Þetta er saga um Grím. Ég fékk bréf frá Grími. Þetta eru skilaboð til Gríms.

Svona myndi orðið hundur beygjast:

Þetta er hundur. Ég er að tala um hund. Ég reif bolta af hundi. Þessum bolta er kastað til hunds.

Svona getur lýsingarorð eins og sterkur beygst:

Þetta er sterkur maður. Þetta er saga um sterkan mann. Þetta er bréf frá sterkum manni. Þetta er sending til sterks manns.

Á íslensku eru þrjú kyn: karlkyn, kvenkyn og hvorugkyn. Öll orð fyrir hluti, öll nafnorð, hafa kyn á íslensku, stundum karlkyn eða kvenkyn þótt þetta séu hlutir sem eru í raun ekki með neitt kyn í alvöru . Steinn er til dæmis karlkyns. Gata er til dæmis kvenkyns. Mörg nafnorð eru samt líka hvorugkyns. Blað er til dæmis hvorugkyns. Lýsingarorð beygjast líka eftir kyni.

Dæmi:

Ég henti steini. Hann var þungur. (Steinninn var þungur). Ég gekk yfir götu. Hún var blaut. (Gatan var blaut). Ég reif blað. Það var þunnt. (Blaðið var þunnt).

Þessi steinn er blautur. Þessi gata er blaut. Þetta blað er blautt.

Páll er glaður og hann er tilbúinn. Anna er glöð og hún er tilbúin. Barnið er glatt og það er tilbúið.

Páll er feiminn. Anna er feimin. Barnið er feimið.

Páll og Andri eru glaðir og þeir eru tilbúnir. Anna og Lísa eru glaðar og þær eru tilbúnar. Börnin eru glöð og þau eru tilbúin. Páll og Anna eru glöð og þau eru tilbúin.

Ef ég er karl eða strákur segi ég svona: Ég er glaður. Ég er feiminn. Ég er sterkur.

Ef ég er kona eða stelpa segi ég svona: Ég er glöð. Ég er feimin. Ég er sterk .

Þetta er allt gott að vita þegar maður lærir íslensku, en ekki reyna að læra allar beygingarnar strax. Það er of erfitt og of flókið. Reynið frekar að læra mikið af orðum. Það er allt í lagi að segja þau vitlaust þegar maður er að læra íslensku. Íslendingar vita að íslenska er erfið og skilja vel að útlendingar geri mikið af vitleysum þegar þeir eru að byrja að læra að tala og skrifa.

2) Nútíð, þátíð, framtíð og fleira

Nútíð (það sem gerist núna) er svona:

Ég keyri bíl. Ég hoppa á dýnu. Ég bursta tennurnar.

Það er líka hægt að segja svona um það sem er að gerast núna:

Ég er að keyra bíl. Ég er að hoppa á dýnu. Ég er að bursta tennurnar.

Þátíð.

Það sem gerðist í fortíðinni er það sem er búið að gerast, þátíð er um það sem gerðist áður:

Ég keyrði bíl. Ég hoppaði á dýnu. Ég burstaði tennurnar. Ég keyrði bíl í gær. Ég hoppaði á dýnu áðan. Ég burstaði tennurnar fyrir tíu mínútum.

Það er líka hægt að segja svona um það sem gerðist í fortíðinni:

Ég var að keyra bíl. Ég var að hoppa á dýnu. Ég var að bursta tennurnar.

Svona segir maður yfirleitt ef það er stutt síðan það gerðist. Ég var að keyra bíl rétt áðan. Ég var að bursta tennurnar fyrir tveimur mínútum. Ég var að láta gera við bílinn minn fyrir tveimur dögum og núna er hann strax aftur bilaður.

Svona er líka hægt segja um það sem er búið að gerast:

Ég hef keyrt bíl. Ég hef hoppað á dýnu. Ég hef burstað tennurnar.

Á íslensku er „Ég hef farið“, „Ég hef gert“„Ég hef keyrt bíl“ eða „Ég hafði farið“, „Ég hafði gert“, „Ég hafði keyrt bíl“ formið mikið minna notað en á ensku og þýsku.

Við segjum oftar „Ég fór“, „Ég gerði“, „Ég keyrði bíl“ eða „Ég var búinn að fara“.

Við myndum samt oft nota „hef/hafði“ formið svona:

„Ég hef áður farið til Frakklands þannig að þegar ég fer næst verður það í annað skiptið“, „Ég hafði bara verið úti í fimm mínútur þegar það byrjaði að rigna“, „Ég hafði verið giftur Elísu í tvö ár þegar við eignuðumst fyrsta barnið okkar“.

Spurning: „Kannt þú að baka köku?“ Svar: „Já ég hef bakað köku áður“.

Og svona er líka hægt að tala um það sem er búið að gerast:

Ég er búinn að keyra bíl. Ég er búinn að hoppa á dýnu. Ég er búinn að bursta tennurnar.

Þegar maður segir „Ég er búinn að“ þá gefur það oft til kynna að maður hafi þurft að gera eitthvað, sé búinn að því og þurfi þá kannski ekki að gera það aftur í soldinn tíma. „Ég er búinn að fara í klippingu.“, „Mamma mín segir að ég eigi að bursta tennurnar áður en ég fer að sofa, en ég er búinn að bursta tennurnar nú þegar.“

Að eitthvað gerist í framtíðinni er hægt að segja á mismunandi hátt. Ein leið er svona, en það er svolítið formlegt:

Ég mun keyra bíl. Ég mun hoppa á dýnu. Ég mun bursta tennurnar. i)

ii) Ég á eftir að .... þýðir oft að það sé eitthvað sem maður verður að gera, en er ekki búið. Til dæmis: Ég get ekki farið að sofa, því ég á ennþá eftir að ganga frá matnum og svæfa börnin mín.

Og önnur leið er svona:

Ég er að fara að keyra bíl. Ég er að fara að hoppa á dýnu. Ég er að fara að bursta tennurnar.

Ég er að fara að..... þýðir oft að það sé alveg að fara að gerast. Ég er að fara að sofa núna. Ég er að fara út núna.

Og það eru til flóknari tíðir:

Ég mun verða orðinn hundrað ára þegar það verða liðin hundrað ár frá því að ég fæddist.

Ég á eftir að vera orðinn hundrað ára þegar það verða búin að líða hundrað ár frá því að ég fæddist.

Ég er að fara að verða hundrað ára eftir tíu daga.

Ég mun hafa unnið í sextíu ár þegar ég verð orðinn hundrað ára.

Ég mun hafa orðið of gamall til að spila fótbolta þegar ég mun vera búinn að lifa í hundrað ár.

3) Ef maður vill segja að eitthvað gæti gerst, þótt það gerist ekki örugglega.

Þetta er að gerast núna:

Ég get farið heim af því ég er á bíl.

Ég get ekki farið heim, en ég gæti farið heim, ef ég væri á bíl.

Þetta er búið að gerast:

Ég gat farið heim af því ég var á bíl.

Ég gat ekki farið heim, en ég hefði getað farið heim, ef ég hefði verið á bíl.

i) Yfirleitt þegar við segjum Ég mun, þá er það um eitthvað sem er aðeins lengra í framtíðinni. Til dæmis: Ég mun vera orðinn of gamall til að spila fótbolta eftir þrjátíu ár.

ii) Ég á eftir að er líka ein leið til að tala um framtíðina Ég á eftir að keyra bíl. Ég á eftir að hoppa á dýnu. Ég á eftir að bursta tennurnar.