Het eeuwenlange geweld in Nederlands-Indië
Nederlands-Indië...
Ik denk dat het iets te maken heeft met de VOC?
Ja, dat wij daar niet per se heel veel goeds hebben gedaan.
Ik kom even nergens op, sorry.
Heeft het iets te maken met Nederland ín Indië...
...of Indië in Nederland?
Ik weet dat er vroeger met de boot heel veel heen werd gevaren. Dat weet ik.
De wortels van zo'n 2 miljoen Nederlanders liggen in de voormalige Nederlandse kolonie.
Toch weten veel mensen weinig van onze geschiedenis daar en wat we vandaag herdenken.
De slachtoffers van de Japanse bezetting tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Mijn opa was geïnterneerd in een Japans interneringskamp en tewerkgesteld...
...en mijn oma heeft de oorlog doorgemaakt als buitenkamper.
Vandaag 75 jaar geleden eindigde de oorlog...
...maar het was ook het begin van nieuw geweld.
Wat gebeurde er precies in het land dat we nu kennen als Indonesië?
Daarvoor moeten we terug naar de periode voor de Tweede Wereldoorlog, tijdens en erna.
Allereerst, de eeuwen voor de Tweede Wereldoorlog.
Eind zestiende eeuw varen er voor het eerst Hollandse koopvaardijschepen naar de Indische eilanden vanwege de handel.
Vanaf 1602 doen ze dat onder de vlag van de...
...V.O.C.
De handel brengt ons veel welvaart.
Maar het is ook een zwarte bladzijde uit ons verleden, waarbij we onder andere mensen tot slaaf maken en verhandelen.
Daar valt nog veel meer over te vertellen, maar voor deze explainer focus ik op hoe ook de Nederlandse staat na de VOC...
...doorgaat met koloniseren. Daarom, fast forward naar begin 19e eeuw.
De VOC gaat failliet.
De Nederlandse staat neemt de gekoloniseerde gebieden over, die heten vanaf dan...
...Nederlands-Indië.
Nederland wil meer gebied, maar er is verzet tegen de overheersing.
Om onze kolonie steeds verder uit te breiden, zetten we het KNIL in.
Dat bestaat uit Europese soldaten uit onder meer Nederland en Duitsland...
...maar voornamelijk uit soldaten uit Nederlands-Indië.
Die sinds het begin van de kolonisatie meevechten.
In 1830, onder andere na de gewelddadige Java-oorlog, met zo'n 200.000 doden...
...vallen deze eilanden onder de Nederlandse kolonie.
Nederland is blut van alle oorlogen die ze voeren en de schulden die ze van de VOC overnemen...
...en dus willen ze zo snel mogelijk geld verdienen aan hun kolonie.
Daarom bedenken ze in 1830 het beruchte...
...cultuurstelsel.
Voornamelijk op Java en Sumatra.
Boeren worden uitgebuit en verplicht om op een vijfde van hun land producten zoals suiker...
...voor de Nederlandse markt te verbouwen.
Systematische uitbuiting.
Het gevolg: boeren verbouwen bijna volledig voor de Nederlandse markt en de voedselproductie voor Java verwaarloost.
De bevolking verhongert.
Die uitbuiting blijft doorgaan als in 1860 de slavernij wordt afgeschaft.
Op de plantages hebben de Nederlanders Javanen maar ook Chinezen in dienst.
Het zijn loonslaven, die tegen hongerloontjes moeten werken.
De koelies.
En ook de relaties tussen Europese mannen en inheemse vrouwen...
...die al sinds het begin van de kolonisatie bestaan...
...berusten nog steeds op slavernij.
Die vrouwen, de njai, hebben namelijk geen rechten, zijn ondergeschikt en leven in angst.
Ze kunnen ieder moment worden afgedankt.
Als de man bijvoorbeeld zijn huis verkoopt, samen met zijn inboedel...
...dan wordt de njai meeverkocht en "inlandsch meubel" genoemd.
Mede door deze relaties, ontstaan de Indo-Europeanen.
En dát zijn de mensen die wij ook wel Indo's noemen, niet te verwarren met de Indonesiërs.
Nederland koloniseert door.
Het opstandige Atjeh in het noorden van Sumatra is de laatste stap in de Nederlandse overheersing.
En dat veroveren we, ook weer op een gewelddadige manier, tijdens de Atjehoorlog.
Daarin vechten ook de loyale Molukkers als elitesoldaten mee in het KNIL.
De héle Indische archipel valt nu onder het gezag van Nederland.
Dan volgt in 1900 de ethische politiek.
Beter geschoolde werknemers zijn goed voor de economie.
En dus start Nederland met onderwijs voor de lokale bevolking.
Toch is er maar een kleine groep mensen die ook echt onderwijs krijgt.
Zij ontpoppen zich tot verschillende nationalistische bewegingen.
Ieder met hun eigen ideologie, maar allemaal verzetten ze zich tegen...
...de Nederlandse kolonisator. Eén van hun leiders is deze man: Soekarno.
Hij zal later de eerste president van Indonesië worden.
Onder zijn leiding eisen jongeren in de jaren 20 meer politieke invloed.
Dat had Nederland niet voorzien en om de macht te bewaken arresteren ze Soekarno in 1928.
En hij is een van de velen.
Tot zover de tijd vóór de Tweede Wereldoorlog.
Eind 1941 wordt Nederlands-Indië aangevallen en veroverd door: Japan.
Sommige Indonesiërs zijn in eerste instantie blij met de Japanners.
Niet langer worden ze gekoloniseerd.
Maar Japan voert hard beleid.
De Nederlanders en een deel van de Indo-Europeanen komen terecht in Japanse interneringskampen...
...waar de omstandigheden erbarmelijk zijn.
Veel mannen worden krijgsgevangen gemaakt en moeten dwangarbeid verrichten.
Over het algemeen geldt: hoe Europeser je als Indo-Europeaan bent, hoe groter de kans is dat je in een kamp terechtkomt.
Maar ook de buitenkampers leven in honger en continue vrees dat de Japanners ze oppakken.
En groepen Indonesiërs worden tot slaaf gemaakt, de zogenoemde romoesja.
Zij worden, samen met krijgsgevangenen, bijvoorbeeld gebruikt voor de aanleg...
...van de Birmaspoorweg, ook wel de Dodenspoorlijn.
De Indonesiërs voelen zich bedrogen.
Japan was niet de redder, maar een nieuwe bezetter.
De eerdere propagandaleus van Japan: Azië voor de Aziaten...
...bleek een leugen te zijn.
Maar dan komt augustus 1945.
Amerika, bondgenoot van Nederland, gooit een atoombom op Hiroshima...
...en een paar dagen later op Nagasaki.
Honderdduizenden mensen overlijden direct, of later door stralingsziekte en kanker.
Japan geeft zich over.
En daarmee komt een einde aan de Tweede Wereldoorlog in het hele Nederlandse Koninkrijk.
En dát is vandaag precies 75 jaar geleden.
Maar ook al eindigt er een oorlog, er begint ook een nieuw hoofdstuk van geweld.
Na de Japanse capitulatie ontstaat er een machtsvacuüm.
Een deel van de Nederlanders zit nog vast in de kampen en de rest is weggejaagd.
De nationalisten Soekarno en de gelijkgestemde Mohammed Hatta zien hun kansen.
Twee dagen na de Japanse val, op 17 augustus, wordt de Republiek Indonesië uitgeroepen.
Uit angst dat Nederland de macht weer grijpt, houden de nationalisten het gebied in een ijzeren greep.
Op meerdere plekken wordt extreem geweld gebruikt.
Zoals verkrachting en moord op Nederlanders, Indo-Europeanen...
...en etnische groepen waarvan de nationalisten denken dat ze de Nederlanders steunen, zoals Chinezen en Molukkers.
Dit is de Bersiap.
Mijn vader is toen ook opgepakt. Gemarteld. Vermoord.
En de man die dat gedaan heeft, was gewoon een gek, hakte een arm af, ging het bloed drinken.
Gestoord.
Nederland stuurt 130.000 soldaten om het geweld de kop in te drukken.
Maar, samen met de aanwezige soldaten van het KNIL, komen ze terecht in de Onafhankelijkheidsoorlog.
Tijdens deze oorlog voert Nederland verschillende militaire operaties uit. Toen bekend als de politionele acties.
Een eufemistische en inmiddels omstreden term, omdat het eigenlijk ging om...
...brute, militaire onderdrukking, waarbij zo'n 100.000 Indonesiërs het leven lieten.
De eerste actie duurt een paar weken.
Operatie Product...
...waarbij de Nederlanders de plantages op Java en Sumatra willen heroveren.
Die leverden eerder veel geld op, wat Nederland ook nu weer nodig heeft...
...om deze nieuwe oorlog te financieren en voor de wederopbouw van het thuisland na de Tweede Wereldoorlog.
De VN Veiligheidsraad dwingt Nederland te stoppen met deze militaire actie.
Wat volgt is een staakt-het-vuren van anderhalf jaar. Maar dan gaat Nederland over op...
...Operatie Kraai.
Deze actie is erop gericht om de Indonesische regering met de grond gelijk te maken.
En dat lijkt te lukken.
Nederlandse parachutisten vallen Yogjakarta op Java aan en nemen president Soekarno en zijn vice-president Hatta gevangen.
De Indonesische legerleiding roept de bevolking op tot een totale guerrilla en komt in verzet.
Maar ook de wereld is woest op Nederland.
De Verenigde Staten dreigen bijvoorbeeld de miljardensteun vanuit de Marshallhulp, bedoeld voor wederopbouw...
...in te trekken, als Nederland zich niet per direct terugtrekt.
En dus draagt Nederland in 1949 officieel de soevereiniteit over.
Merdeka. Vrijheid.
Voor het laatst wappert de Nederlandse vlag op het Paleis aan het Koningsplein te Batavia.
Het is de dag van de soevereiniteitsoverdracht.
Onder de tonen van het Indonesische volkslied gaat vervolgens de rood-witte vlag in top.
Zoals je ziet: Nederland heeft het over de soevereiniteitsoverdracht.
Maar Indonesië over de onafhankelijkheid.
Ook nu nog wordt dat op 17 augustus gevierd.
Een datum die Nederland tot op de dag van vandaag juridisch niet erkent.
Na de onafhankelijkheidsoorlog komen zo'n 300.000 mensen naar Nederland.
Voor de Nederlanders is geen plek meer en Soekarno dwingt de Indo-Europeanen...
...die vaak een Nederlands paspoort hebben, tot een keuze:
Indonesiër worden of vertrekken.
Ook de familie van Carel kwam destijds naar Nederland.
De reden daarvoor was dat er in hun voordeur een dolk was geprikt.
Met een brief daaraan en een boodschap, een hele duidelijke boodschap.
Oprotten of je wordt vermoord.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog is mijn opa geïnterneerd, in een Japans interneringskamp.
En mijn oma heeft de oorlog meegemaakt als buitenkamper.
Na 15 augustus 1945, de capitulatie van Japan, stopte het geweld niet.
Een voorbeeld daarvan: een kapitein van het Nederlands leger rijdt door de straat...
...paradeert met zijn Jeep waarop afgesneden oren van Indonesiërs hingen.
Een aantal dagen daarna kwam er een wraakactie van de Indonesiërs daar op...
...waar mijn oma de dupe van werd.
De Indonesiërs hadden een heel groot rotsblok bij zich...
...en dat hebben ze zo op haar hond gegooid, dus die was in één keer verbrijzeld.
Nederland kijkt jarenlang weg van haar eigen handelen in voormalig Nederlands-Indië.
In 2016 blijkt uit onderzoek dat een deel van de Nederlandse militairen...
...structureel massageweld en oorlogsmisdaden pleegde.
En de politiek en militaire leiding in Den Haag en Batavia, wisten daarvan.
Dat betekent niet dat iedere soldaat vuile handen had, een groot deel had niks te maken met het geweld.
Ook nu nog wordt er onderzoek gedaan naar ons koloniale verleden.
Oorlogsinstituut NIOD publiceert volgend jaar de resultaten van een groot vierjarig onderzoek...
...naar het gebruik van extreem geweld tussen 1945 en 1950.
Het kost ons járen om excuses te maken voor ons koloniale verleden.
Omdat we Indië-veteranen niet willen kwetsen en bang zijn voor eventuele financiële consequenties.
Beatrix probeert het voor het eerst in 1995, maar wordt teruggefloten door toenmalig premier Wim Kok.
In 2005 zeggen we tijdens een staatsbezoek alleen dit:
Dan 2013: excuses voor een aantal executies zonder proces tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog.
Maar niet voor het hele militaire optreden.
Dan, 10 maart dit jaar:
Eindelijk een gedeeltelijk excuus, op het allerhoogste niveau. En dat is belangrijk, vertelt Carel:
Ik vind het excuus belangrijk, maar ik denk dat het nog niet volledig is.
Ik denk ook zeker dat er nog excuses moeten komen voor de Indische gemeenschap. Wat hen is overkomen.
Daarbij denk ik dat het niet alleen een taak voor Nederland is maar ook voor Japan.
En Indonesië mag ook excuses maken voor het geweld dat losbarstte na de capitulatie van Japan.
Maar niet voor iedereen vallen de excuses goed. Deze veteraan vocht mee en zegt er dit over:
Ik vind het een schande. Ik ben vreselijk kwaad.
Wij zijn onder valse voorwendselen naar Indië gestuurd.
70 procent van de uitgezonden militairen waren geen misdadigers.
En weer anderen vinden dat de excuses niet ver genoeg gaan.
Volgens hen moet Nederland excuses aanbieden voor het hele koloniale verleden.
Een beladen dag dus vandaag, die niet alleen geldt als herdenking van slachtoffers...
...maar ook een pijnlijke start van nieuw geweld 75 jaar geleden.
15 augustus gaat heel Nederland aan en niet alleen de Indische gemeenschap.
