55. Nótt í skothúsinu

Morguninn eftir hafði stytt upp í Östersund. Framan af morgni var svokallaður þurrasuddi en minni úrkomu hefur ekki verið gefið nafn; næsta úrkomustig við þurrasudda er einfaldlega þurrt. Seint verður Östersund kölluð stórborg en samanborið við kyrrlátu sveitaþorpin sem við höfðum farið um var hún stór: mikið malbik, iðnaðarkragi utan um byggðina og umferðarslaufur. Við hjóluðum stundum samsíða Evrópuvegi 14 og stundum á honum og segir nú ekki af ferðum um hríð fyrr en við komum að miklu vatnsfalli sem rann úr flóknum stöðuvatnaklasa. Þar var komin Indalsälven og hún er ein vatnsmesta á í Svíþjóð. Um ósinn renna fram 460 rúmmetrar á sekúndu. Það er nægt vatn til að barmafylla að minnsta kosti sextíu smáíbúðir á hverri mínútu; sem sagt töluvert mikið, enda knýr áin tuttugu og sex raforkuver.

Nokkru síðar komum við að þorpinu Ytri-Á. Þar býr núorðið fátt fólk og því fer fækkandi. En einhvern tíma hefur sólin skinið á flesta staði og sú var tíðin að Stokkhólmsbúar lögðu á sig sextán klukkutíma langar lestarferðir til þess að komast til Ytri-Ár. Þangað komnir lögðust þeir ýmist ofan í hið heilnæma, læknandi og járnríka vatn úr heilsubrunnum Ytri-Ár eða settu það ofan í sig. Þarna var gamalt vín komið í nýjan belg; aftur voru lindir og brunnar heilsubætandi en nú út af efnafræði en ekki dýrlingum. Það var Tideman prófastur sem árið 1756 gerði sér fyrstur manna grein fyrir makalausum eiginleikum vatnsins við Ytri-Á og fór ofan í það ásamt fjölskyldu sinni og vinum. Ekki hefur mér tekist að hafa upp á dánardægri Tidemans þessa þrátt fyrir langar leitir. Sennilega ræður því skammarlegt áhugaleysi skrifara fyrri tíðar á honum en kannski þó hitt, sem maður vogar sér varla að hugsa til enda, að Tideman sé alls ekki dáinn og Ytri-Ár-vatnið hafi gert hann ódauðlegan. En nú eru þessir tímar liðnir og langt er síðan hinn hverfuli áhugi heimsins tók að beinast að allt öðrum aðferðum til að viðhalda heilsu, fegurð og æsku heldur en þeirri að baða sig í brunnum Ytri-Ár.

Núorðið er þetta látlausa þorp jafnvel frægara fyrir Smámunasafn Músa-Óla. Þarna eru samankomnir nálægt 140 þúsund smámunir sem Per-Olof Nilson (líka nefndur Músa-Óli, Druslu-Óli eða Fiski-Óli) safnaði saman á langri ævi sem hófst í mikilli fátækt árið 1874. Hann var einstæðingur og þótti skrýtinn. Músa-Óli hafði alla tíð gegndarlitla söfnunarhneigð, að ekki sé sagt söfnunarfíkn, og safnaði öllu: sex hundruð og fimmtíu eggjum, rótarhnyðju sem líkist mannshaus, diskum, músum (sem hann stoppaði upp), smjördöllum, tölum og hnöppum, geitungabúum (alls nítján), mynt, sextíu þúsund frímerkjum, þurrkuðum jurtum, fiðrildum, eldhúsáhöldum en þó fyrst og fremst umbúðum af öllu tagi. Hann keypti stundum súkkulaðistykki og seldi súkkulaðið svo aftur umbúðalaust. Hann virðist raunar hafa verið einn af brautryðjendum þeirrar nú viðteknu lífsstefnu að umbúðir séu jafnvel enn eftirsóknarverðari en innihald. Músa-Óli komst yfir 1200 eldspýtustokka. Sumir hétu enskum nöfnum: The Heart, The Robin Redbreast og svo var þarna sænskur eldspýtustokkur frá því milli stríða sem Svíar flíka ekki því hann er skreyttur með myndarlegum hakakrossi.

Enn knúðum við Gísli Óskarsson hjólin en það var sama hvar við fórum; hvarvetna voru stórmerkilegir staðir þar sem eftirminnilegir atburðir höfðu gerst og verðskulduðu sumir heimsathygli. Handan Ytri-Ár var til dæmis Glösa. Þar standa klappir upp úr sverðinum og á þeim fornlegar myndir, fjögur eða fimm þúsund ára gamlar. Einhver hefur rist útlínur sextíu elgdýra á klöppina. Ekki er nóg með það heldur er sums staðar markað fyrir innmatnum; vömb, görnum, æðum og hjarta. Sagt var að Ólafur helgi hefði teiknað þessar myndir með því að dýfa fingrinum ofan í steininn en það hvaflaði ekki að okkur að trúa því. Hann var tæpast að hugsa um mat þegar hann skundaði hér um á leið til Stiklastaða.

Við fórum sunnan við Alsen-vatn og komum til staðarins Mattmar en þar eru nokkur hús á hinum óglöggu mörkum milli dreifbýlis og þéttbýlis. Við spurðumst fyrir um gististaði framundan. Okkur var þá sagt að afleitar horfur væru á að við fengjum nokkurs staðar inni eða jafnvel alls engar. Yfirstandandi héraðsmót og samkomur átthagafélaga auk hefðbundinna sumarferðamanna tepptu hverja smugu á gistihúsum. Þetta væri þeim mun hrapallegra fyrir okkur að nú mundi hann leggjast í rigningar. Framtíðin sem hingað til hafði verið glófögur varð snögglega dimm og drungaleg. En þá sagði okkur vingjarnleg kona að Átthagafélag Mattmars leigði, ef mikið lægi við, heiðarlegu fólki lítið hús sem eiginlega teldist þó hluti af byggðasafninu. Hús þetta væri einmitt laust og við gætum fengið þar inni fyrir lítinn pening í eina nótt; ágætt hús, að vísu ekkert rennandi vatn en stutt að ganga að krana á næsta húsi, að vísu ekkert salerni en aðeins smáspölur að ágætum útikamri. Við gengum að þessu og allt stóð það heima; vatnið í krananum var bragðgott, kamarinn þrifalegur, umhverfið töfrandi og húsið ágætt. Þannig var mál með vexti að Skotfélagið í Mattmar og nágrenni hafði komið sér upp þessu húsi árið 1894 og notaði það í nokkra áratugi undir félagsheimili en gaf það síðan byggðasafninu. Svona hús var til í Reykjavík forðum og Skothúsvegurinn heitir eftir því. Rúm voru með veggjum eins og í baðstofu. Yfir rúminu mín megin var mikil skotskífa fest á vegginn og auk hinna hefðbundnu markhringja voru teiknaðar á hana útlínur manns. Maður þessi var svartur og greinilega svarinn óvinur Skotfélagsins í Mattmar. Það sást á því að hjarta hans var staðsett einmitt í miðju skotskífunnar og því var eftirsóknarverðast að hitta með kúlu beint í það. Milli glerja í glugganum hafði verið lagður mosi eða skófir til að verjast móðu.

Með í leigunni á húsinu fylgdi ádráttur um að fá kaffi og lefsur morguninn eftir gegn smágreiða. Þá héldi byggðasafnið nefnilega hátíð og veitti ekki af sterkum karlmannshöndum til að færa nokkur borð. Nú væri illu heilli svo komið að í Átthagafélaginu væru eintómar konur og allar fjörgamlar og alveg ónýtar að lyfta þungum hlutum. Hér var engu logið. Það sýndi sig morguninn eftir að framtíð Átthagafélagsins í Mattmar var vægast sagt ótrygg og á brauðfótum háaldraðra kvenna. Byggðasafnið var annars einkum fólgið í fáeinum gömlum húsum sem áður höfðu staðið úti um sveitir en verið endurbyggð þarna í Mattmar; selkofi héðan, gripahús þaðan og svo framvegis. Í námunda við húsin var svo tuttugu og tveggja metra hár turn og skammt frá honum bálköstur. Úr turninum sást vítt yfir og í vestri grillti í fjöll sem hlutu að vera í Noregi. Það voru lengi róstur og stríð í Jamtalandi milli Norðmanna og Svía. Þegar ófriðar var von voru vel sjáandi menn sendir upp í turninn. Væru óvinir í aðsigi kveiktu þessir varðmenn í bálkestinum til þess að vara granna sína við.

Sagt er að Mattmar þýði „matarkista“ og það hefur því líka þótt fólkinu sem hafðist þar við fyrir níu þúsund árum. Fræðimenn segja að þarna hafi um fimmtíu manna hópur haft bækistöðvar í upphafi landnámsins eftir ísöldina, stundum aðeins um sumur, stundum um vetur en stundum allt árið. Þetta fólk lifði þá á söfnun og veiðum. Það var varla fyrr en rétt fyrir Krists burð að menn fóru að stunda einhvers konar landbúnað á þessum slóðum. Landbúnaður kostaði meiri vinnu en veiðarnar, meiri verkaskiptingu, meiri reglufestu, en afkoman varð öruggari, menn gátu búið um kyrrt á sama stað alla ævi, menn gátu safnað fúlgum og börn urðu verðmæt. Þau voru ekki lengur einber fyrirhöfnin eins og við veiðarnar heldur arðsöm fjárfesting til framtíðar. Lengi héldust þó líklega hópar veiðimanna í skógunum; tvenns konar lífsmáti í landi þar sem veiðin var mikil en búskapurinn strembinn.

Kirkjan í Mattmar er meira en tveggja alda gömul og snýr í austur og vestur eins og vera ber. Fyrir því eru margar ástæður; Edensgarður var í austri, Kristur reis upp með páskadagssólinni í austri og svo sást jólastjarnan í þeirri átt. Siðprýði var látin ráða sætaskipan í þessari kirkju og þess gætt að hjón sætu sér og ógift fólk sér, stúlkur sér og piltar sér.

Þessi kirkja var rík af tréskurðarmyndum. Allar voru þær skornar af meistaranum Hákoni Gulleson, sem undir lok miðalda beinlínis framleiddi trélíkneskjur fyrir flestar kirkjur í þessum sveitum eins og af færibandi. Kristur er þarna í hugarvíli, Ólafur traðkandi á dreka, heilög Birgitta með bók í hendi og svo kom þarna til sögu heilagur Sigfreður, verndardýrlingur Smálanda og Vestgautalands.

Um Sigfreð þennan eru að vísu til heimildir og þó það væri ógætilegt að trúa þeim út í æsar er kannski alveg jafn ógætilegt að hafa þær að engu. Samkvæmt þeim var það á veldistímum Hákonar Aðalsteinsfóstra, konungs í Noregi, sem enskur munkur að nafni Sigfreður var gerður út til að stunda trúboð í Noregi og Svíþjóð. Sigfreður hafði í för með sér systursyni sína þrjá en þeir hétu Unaman, Sunaman og Vinaman. Allir fóru þeir suður um Gautland og þaðan til staðarins Växjö sem er í Smálöndum. Þar birtist Sigfreði engill sem fól honum að byggja kirkju. Ekki er vitað til að englar hafi komið til Svíþjóðar fyrr en við þetta tækifæri. Sigfreður hlýddi og boðaði síðan trú í nærliggjandi sveitum og svo var hann sannfærandi og svo mælskur að nærfellt allt fólk snerist til kristinnar trúar. Orðspor hans barst til konungsins yfir Gautum sem skipaði honum að koma á sinn fund. Meðan Sigfreður brá sér af bæ til að finna kónginn fól hann kirkjuna og safnaðarstarfið í hendur systursonunum þremur. Þeir voru reynslulitlir og klaufalegir í samskiptum við söfnuðinn enda leið ekki á löngu áður en einhverjir óvandaðir náungar brutust inn í híbýli þeirra, stálu verðmætustu kirkjugripunum og hjuggu loks höfuðið af þeim öllum þrem. Höfðunum fleygðu drápsmennirnir í stöðuvatn sem vel gæti hafa verið Växjö-vatn eða Nyrðra-Bergunda-vatnið. Skrokkana dysjuðu þeir á öðrum stað. Þegar svo Sigfreður kom frá konungi Gauta og fann ekki frændur sína bað hann Guð og englana að vísa sér á þá. Ekki leið á löngu áður en hann fékk bænheyrslu. Hann var á gangi á vatnsbakka þegar hann sá höfuðin þrjú á floti; þau voru uppljómuð og sjálflýsandi af heilagleika og predikuðu hástöfum. Þessa undursamlega atviks er minnst á innsiglinu sem kirkjan í Växjö notar en þar sjást þau einmitt höfuðin þeirra Unamans, Sunamans og Vinamans.

Eftirminnilegastur frá Mattmar er þó kirkjuturninn. Hann er lauklaga smáhýsi sem stendur á tólf stoðum eða stultum upp úr lágu húsi. Við fyrstu sýn dettur grandalausum vegfaranda í hug að hér hafi orðið slys. Í rökkri getur honum jafnvel sýnst að hér sé fjögurra mannhæða há köngurló að hafa samfarir við varnarlausan húskofa. En einhverjir hafa séð fegurð eða hagkvæmni í þessari dálítið klúru smíði og síst sat á okkur, aðkomumönnum, að þykjast hafa á henni meira vit eða fágaðri smekk.

Um kvöldið, þegar við höfðum gengið til náða í húsi Skotfélagsins, undir ógnvekjandi skotmarki í mannsmynd, barst tal okkar að ofvirkni manna og spurningunni um það hvort við værum hugsanlega ofvirkir, annar okkar og þá einkum Gísli, eða jafnvel báðir. Þá sagði Gísli mér minnisstæða sögu af íslenskum ólánsmanni sem hafði þá áráttu að hann gat aldrei verið kyrr heldur var ævinlega til þess knúinn af sálsýki sinni að þjóta hvíldarlaust og algerlega tilgangslaust milli staða. Holdin tálguðust af honum og aldrei fékk hann andartaks ró. Af þessu urðu þvílík vandræði að maðurinn var loks vistaður á Kleppsspítala. Engin lyf dugðu á áráttu þessa manns; hann var þotinn landsenda milli áður en nokkurn varði á spítalanum og kom örþreyttur, úr sér genginn og matarlaus á kvöldin á spítalann. Það voru engir aukvisar sem störfuðu á Kleppsspítala í þá daga og vanir að leysa allan vanda. Því var samið við mötuneyti í Grindavík um að maðurinn kæmi þangað hlaupandi í hádegismat hvern dag og síðan aftur heimleiðis, en þetta tryggði honum bæði hæfilega hreyfingu og reglulegt fæði. Sjaldan hafði ég heyrt um útsjónarsamari né betri sálfræði og það kom Gísla svo sannarlega ekki á óvart. Honum fannst ég merkilega fákunnandi í þeirri grein og lét það æ oftar í ljós eftir því sem leið á ferðina.

Við vöknuðum í sólskini og fuglasöng. Hinn mikli hátíðis- og fjáröflunardagur Átthagafélagsins í Mattmar var runninn upp og gömlu konurnar voru mættar á byggðasafnið. Þær höfðu hvorki styrk í upphandleggsvöðvum né stöðugleika mjaðmaliða til þeirra þungaflutninga sem viðburðurinn útheimti. Þangað komum við félagar og það var betra en ekki, því margt og þungt borðið þurfti að færa til, marga stóla að flytja úr einum stað á annan, og þetta leystum við af hendi eins og um hafði verið samið, en fengum fyrir kaffi og lefsu með áleggi.