45. Lítið eitt um landafræði
Eftir endilöngum Skandinavíuskaganum er 1700 kílómetra langur fjallgarður sem heitir Kjölur. Kannski sá nafngjafinn skagann fyrir sér sem bát á hvolfi. Á Kili eru vatnaskil, vestur af honum renna vötn stuttan og brattan veg til Atlantshafsins, austur af honum renna þau í rólegheitum langa leið niður til Eystrasaltsins. Eftir Kilinum liggja líka landamæri Noregs og Svíþjóðar og Noregs og Finnlands. Manni þykir Esjan komin til ára sinna enda er hún þriggja milljón ára gömul en Kjölurinn er 430-450 milljón ára gamall – milljónatugir ára til eða frá skipta ekki öllu í svona samhengi. Kjölurinn er raunar með elstu fjöllum jarðsögunnar. Hann reis upp úr jafnsléttunni þegar tveir meginlandsflekar rákust á. Annar þeirra var flekinn Laurentia sem rak vestur á bóginn eftir áreksturinn og varð löngu seinna að Norður-Ameríku. Hinn flekinn sem nefnist Baltika var aftur á móti staðfastur og er núna Skandinavía. Í upphafi var Kjölurinn firnahár, hærri en Himalaja en risið á honum hefur mikið lækkað síðan. Nú eru þar tveir fjallaklasar hæstir: sá syðri þeirra heitir Jötunheimar og þar er hæsta fjall Noregs. Í norðri er aftur á móti fjallaþyrpingin Sarek-Kebnekaise með hæsta fjalli Svíþjóðar.
Um miðbik Skandinavíuskagans er Kjölurinn aftur á móti miklu lægri. Þar eru ávalar heiðar og skörð aðeins nokkur hundruð metra há yfir sjó. Á því landsvæði er leiðin yfir fjöllin styst og auðförnust. Frá fornu fari eru þarna þrjú byggðarlög: Jamtaland og Härje-dalur eru Svíþjóðarmegin en Þrándheimur Noregsmegin. Hann skiptist í syðri Þrændalög og nyrðri þegar við Gísli fórum þarna um en þau hafa síðan verið sameinuð. Í Þrándheimi er firnalangur Þrándheimsfjörðurinn sem mestanpart liggur nokkurn veginn frá suðvestri til norðausturs. Austur og upp úr Þrándheimi teygja sig dalir með stríðum ám milli brattra fjalla: Orkadalur, Gaulardalur, Stjóradalur (Stördal) og Veradalur (Verdal).
Svíþjóðarmegin við Kjölinn er hins vegar aflíðandi halli niður til Eystrasaltsins með grunnum dölum og mestanpart lygnum fljótum: á þessu bili eru þau helstu Ångermanelva, Indalselva, Ljungan og Ljusan.
Allt frá því land byggðist eftir ísöld hafa verið mannaferðir um þessa auðförnu leið yfir Kjölinn til beggja átta. Leiðin er nefnd Þverleiðin eða Miðleiðin. Miðleiðin tengdi saman þjóðbrautir meðfram ströndunum beggja vegna. Annars vegar Nordstien (Norðurleiðina), sem lá með austurströnd Svíþjóðar. Hinum megin skagans var Norðvegurinn, sem Noregur dregur nafn sitt af og vísar einkum til siglingaleiðarinnar úti fyrir ströndum Noregs. Miðleiðin var ekki eina leiðin sem fær var og farin yfir Kjöl en aðrar leiðir voru erfiðari, lengri og hærri. Vegfarendur á Miðleiðinni sem komu úr austri gátu fyrst valið um nokkra árdali og jafnvel siglt hluta leiðarinnar á vötnum og lygnum ám. Það fór svo eftir því hvort stefnt var til norður- eða suðurhluta Þrándheims hvaða skarð var farið yfir Kjölinn. Algengast var að fara um Verdal sem tengdi Jamtaland við markaðsbæinn Levanger (Lívangur) innarlega í Þrándheimsfirði. Þetta var leiðin sem Ólafur Haraldsson fór samkvæmt Heimskringlu og fleiri ritheimildum. Þegar þjóðvegur var loks lagður milli Noregs og Svíþjóðar kringum 1835 varð þessi leið líka fyrir valinu. Þegar kom að járnbraut milli Sundsvall og Þrándheims var hún aftur á móti lögð sunnar yfir Kjölinn og niður Stördal.
Fjölmennar byggðir voru beggja megin Kjalar og lífleg verslun og vöruskipti yfir fjöllin. Úr Þrándheimi voru alls konar sjónytjar til sölu og skipta: hertur fiskur, síld og vörur norðurfaranna, en það voru kaupmenn sem versluðu við Sama norður á Finnmörku. Jamtar seldu aftur á móti landbúnaðarafurðir og voru frægir hrossakaupmenn. Austanmenn og vestan- skiptust á vörum sínum á mörkuðum sem reglulega voru haldnir í Levanger við Þrándheimsfjörð og á Frösö í Jamtalandi.
Lengi framan af var ekki um eiginlega vegi að ræða á þessum leiðum, heldur óljósa troðninga. Þar sem best lét hafði kannski fáeinum viðarbolum verið fleygt yfir dýpstu keldurnar. Um vegalagningu var ekki að ræða fyrr en eftir miðja sautjándu öld. Þá var ruddur vegur gegnum hinn illræmda Jamtaskóg, því það var einkum þétt trjáþykknið sem mest tálmaði för. Það var ekki einasta torvelt að brjótast í gegnum það heldur leyndist margs konar háski í skóginum; villur, ófærð, óargadýr og stigamenn. Framan af öldum fengu ferðamenn að gista hjá bændum og lágu stundum í hlöðum. En það var langt á milli bæja þar sem Miðvegurinn lá yfir Kjöl og aftan úr ómunatíð voru þar nokkur sæluhús handa ferðalöngum: Medstugan, sæluhúsið á Súlu og Stalljärnsstugan.
Lengst af var miklu auðveldara fyrir bændur og kaupmenn að flytja varning yfir fjöllin að vetrarlagi. Landslagið hentaði ekki fyrir vagna enda var varla byrjað að nota þá – né hjólið yfirleitt – á þessum slóðum fyrr en á síðustu öldum. Jamtalandsmegin var farið á sleðum eftir ísilögðum ám og á fönnum og þá var algengt að hreindýrum væri beitt fyrir sleðann. Þau hafa breiðar klaufir og sökkva síður í snjóinn en hestar. Sleðinn var meiðalaus og líktist bát. En flutningsgeta hreinsleðanna var sáralítil samanborið við hestasleðana sem gátu flutt allt upp í hálft tonn í ferð. En jafnvel það er ekki svo mikið samanborið við nútímavörubíla með kerru sem hæglega flytja sextíu tonn.
Þegar verslun og viðskipti efldust í Skandinavíu frá þrettándu öld með tilkomu Hansasambandsins og undir merkjum þess, var Noregur í meira og betra verslunarsambandi við Evrópu heldur en nyrðri byggðirnar í Svíþjóð voru. Þangað varð aðeins siglt um sumur því Helsingjabotn var lagður þykkum ís hálft árið allt suður um Álandseyjar. Þetta lokkaði sænsku bændurna í Jamtalandi og Härjedal þeim mun sterkar til verslunarferða vestur yfir fjöllin til Noregs.
