76. Sprengjuleitin

Ég ætlaði að eyða fyrstu króatísku nóttinni í borginni Osijek. Þangað lét Suleiman mikli Tyrkjasoldán leggja brýr rakleiðis yfir fenin frá þorpinu Darda. Ég sá þess háttar tyrkneskar brýr síðar í ferðinni. Þær gæla við augað með lágum mjúkum bogum. En brýr Suleimans milli Darja og Osijek voru löngu horfnar. Króatísk frelsishetja sprengdi þær upp endur fyrir löngu til að tefja ferðir tyrkneska hersins. Ég mátti því taka krók austur til þorpsins Bilje og þaðan suður að ánni Drava. Osijek stendur á syðri bakka hennar. Miðsvegar hjólaði ég fram á kílómeters langa, kyrrstæða bílaröð. Bílstjórar og farþegar höfðu stigið út og voru farnir að blanda geði milli bíla. Sumir drukku bjór. Ég smaug fremst í röðina og kom að tálma sem lokaði veginum. Þar var ungur maður við vörslu sem talaði svolitla ensku. Hann sagði mér að umferð væri bönnuð meðan verið væri að leita að jarðsprengjum í vegskurðunum. Þó að hernaðarátök hefðu hætt þarna fyrir rúmum átta árum, færi því fjarri að búið væri að hreinsa svæðið af jarðsprengjum, hvorki þeim sem granda farartækjum né hinum sem aðeins eiga að skaða fólk. Serbar hefðu lagt mjög kröftugar sprengjur ofan í skurðina og þegar þær spryngju þeyttu þeir bíl sem færi um veginn hátt í loft upp og hjólreiðamanni örugglega hálfa leið til himins. Hann sagði að sprengjurnar hefðu valdið mannsköðum undanfarið. Jarðsprengjur springa flestar við titring eða snertingu og eru virkar árum saman, oftast miklu lengur en stríðsátök vara. Það kemur þeim sem lagði þær oft sjálfum illa. Bara ríkustu herir, eins og sá bandaríski, hafa efni á jarðsprengjum með þeirri náttúru að gera sig sjálfkrafa óvirkar að vissum tíma liðnum. Enn dýrari eru gáfaðar jarðsprengjur sem þekkja vin frá óvini. Stríðsmenn sem hafa minna fé á milli handa láta sér duga útsölusprengjur, oftast kínverskar. Gerð 72 er vinsælust og kostar þrjá dollara; meira en mjólkurlítri en mun minna en sígarettupakki. Á henni er ekkert prjál. Hún er mest úr plasti svo málmleitartæki finna hana ekki, kemst fyrir í lófa manns og í henni er akkúrat nægilegt magn af trinitrotoluene (TNT) til að rífa fót af manni. Hernaðarvísindi hafa sýnt og sannað að það er hyggilegra að sprengja undan óvinahermanni fót heldur en drepa hann alveg, því liggi hann fótalaus og emjandi á vígvellinum koma aðrir til að bjarga honum og stíga þá kannski líka ofan á jarðsprengjur. Þá er sýnt að fótalausir hermenn eru jafn ónýtir í hernaði og dauðir hermenn, en það kostar hins vegar mikla fyrirhöfn og mold af peningum að tjasla upp á þá og framfæra ævilangt. Þess vegna borgar sig engan veginn að bruðla með sprengiefni í jarðsprengju til að gera hana banvæna, því fótalausir hermenn hafa ýmisleg og eftirsóknarverð margfeldisáhrif umfram dauða. Það er hægðarleikur að dreifa jarðsprengjum hjá því að finna þær. Sjálfs er höndin hollust, því með natni má þrýsta sprengju til hálfs ofan í svörðinn svo hún verði óþekkjanleg frá moldugum steini. Svo eru til miklu fljótvirkari slöngvur sem geta dreift sprengjum yfir heilu ferkílómetrana á svipstundu. Rússar þreifuðu sig áfram á sínum tíma í stríðinu í Afganistan með að dreifa sprengjum úr flugvélum. Sumar þeirra voru úr skærlitu plasti með litla vængi og höfðu lögun leikfanga; lítil hús, dýr eða bíll, svo þær höfðuðu til barna og spryngju í höndum þeirra. Það er ekki jafnaugljóst að afrifnar barnshendur geri sama gagn og afrifnir hermannafætur, en þeir sem hafa stúderað þetta segja að það hafi svo niðurdrepandi áhrif á óvininn að meiða börnin hans, að það margborgi sig. Það er aftur á móti ærinn handleggur að hreinsa jarðsprengjusvæði eftir að stríðsákafinn hefur runnið af mönnum. Enginn treystir sér til að giska á hve margar enn ósprungnar jarðsprengjur bíða eins og frækorn í jörðu: þeir varkáru tala um nokkur hundruð milljónir. Leitaraðferðir eru bæði dýrar, seinvirkar og hættulegar. Vélar sem flengja jörðina fram undan sér með keðjum hafa gefist sæmilega, og sömuleiðis að senda leitarhunda inn á svæðið. Gambískar pokarottur hlutu óvænta en verðskuldaða upphefð fyrir frammistöðu sína á þessu sviði, því þær eru samtímis nógu þefnæmar til að snuðra uppi sprengjur, nógu léttar til að sprengja ekki sjálfar sig í loft upp og nógu gáfaðar til að læra iðnina. Um langa hríð hefur næsta lítið hetjuorð farið af Dönum í hernaði en árið 2004 tókst dönskum vísindamönnum að fingra þannig við erfðaefnið í blómi, að rætur þess þekkja jarðsprengjur og senda skilaboð um þær upp í krónuna sem skiptir þá óðara um lit. Það verða ærin tíðindi ef blómin koma mönnunum til bjargar undan heimskupörum þeirra. Króatía 201 Ungi maðurinn sem gætti vegartálmans var Króati og ekki í neinum vafa um að Serbar ættu alla sök á þessum vítisvélum. „Þarna búa þeir“, sagði hann og hnykkti höfðinu í átt til þorpsins Bilje, „Króatarnir sem bjuggu þar eru allir fluttir burt.“ Friðarsamkomulagið frá 1995 batt formlegan enda á þjóðernishreinsanir; Serbar náðu ekki að hrekja Króata af svæðinu, Króatar heldur ekki Serba, og hið svonefnda alþjóðasamfélag andaði léttar. Það var enga sams konar velþóknun að merkja hjá piltinum og ég öfundaði Serba ekki að eiga hann fyrir granna. Eftir tæpan klukkutíma höfðu sprengjuleitarmennirnir lokið sér af í skurðunum og allir héldu lífi í þetta sinnið. Þá þokaðist bílalestin af stað í átt til Osijek. Á bakkanum hinum megin skurðarins var strengdur gulur borði og með reglulegu millibili var skilti með svartri hauskúpu á gulum grunni. „NE PRILAZITE. NA OVOM PODRUCJU JE VELIKA OPASNOST OD MINA“ og þó ég skildi ekki orðin skýrðu þau það, hvers vegna akurinn var í órækt og illgresi hafði fengið að leika þar lausum hala í meira en áratug.