Ηράκλειτος, ο "Σκοτεινός" Φιλόσοφος

Ο Ηράκλειτος γεννήθηκε γύρω στο 540 π.Χ. στην Έφεσο, στη δεύτερη σημαντική πόλη της Ιωνίας μετά τη Μίλητο.

Δεν γνωρίζουμε πολλά για τη ζωή του, εκτός από το ότι δεν απομακρύνθηκε από την πατρίδα του

και ότι καταγόταν από παλιά αριστοκρατική οικογένεια.

Αρνήθηκε κάθε συμμετοχή στα κοινά της Εφέσου, λέγεται μάλιστα

ότι παραχώρησε στον αδελφό του τα κληρονομικά δικαιώματα που κατείχε από τη βασιλική του καταγωγή.

Γενικά οι σχέσεις του με τους συμπολίτες του ήταν κάκιστες, αν κρίνουμε από το γεγονός ότι συvεχώς τους επικρίνει και τους ειρωνεύεται.

Τον συνοδεύει η φήμη του μισάνθρωπου και του υπερόπτη, πράγμα φυσικό για έναν άνθρωπο που επιδίωξε την απόσταση από το πλήθος.

Καλώς ήρθατε στο κανάλι Alpha Ωmega.

Σε αυτό το βίντεο θα μιλήσουμε για ον Ηράκλειτο, τον επονομαζόμενο ‘'Σκοτεινό'' φιλόσοφο.

Αν επισκέπτεσθε για πρώτη φορά το κανάλι μας μην ξεχάσετε να κάνετε Εγγραφή

και να πατήσετε στο εικονίδιο με το κουδούνι για να ειδοποιήστε κάθε φορά που ανεβάζουμε νέο βίντεο.

Τι λέτε πάμε να ξεκινήσουμε;

Η κύρια πηγή για την ζωή του Ηρακλείτου είναι ο Διογένης ο Λαέρτιος, παρόλο που κάποιοι αμφισβητούν την εγκυρότητά του.

Γεννήθηκε από μια αριστοκρατική οικογένεια στην Έφεσο, και αν λάβουμε υπ' όψιν ότι η ακμή του συμπίπτει με την 69η Ολυμπιάδα (504 π.Χ.-501 π.Χ.)

κι ότι έζησε 60 έτη, μπορούμε να θεωρήσουμε ότι ο θάνατός του συνέβη το 484 π.Χ..ή το πολύ μέχρι 475 π.Χ.

Πατέρας του Ηράκλειτου αναφέρεται ο Βλύσων (ή Βλόσων) ή Ηράκων.

Ανήκε στο γένος των Ανδροκλειδών, εκείνων δηλαδή που υπό την Αρχηγία του Ανδρόκλου,

του γιου του Βασιλέα των Αθηνών Κόδρου, εξόρμησαν από την Αθήνα κι έκτισαν στην Ιωνία την Έφεσο.

Ο Διογένης αναφέρει πως ο Ηράκλειτος παραιτήθηκε της βασιλείας για χάρη του αδερφού του

κι ο Στράβων επιβεβαιώνει πως υπήρχε μια κυριαρχούσα οικογένεια στην Έφεσο, με καταγωγή από τον Άνδροκλο

που διατηρούσε ακόμα τον τίτλο, είχε εξέχουσα θέση στους αγώνες και μπορούσε να απολαμβάνει κάποια προνόμια.

Δυνατός στο πνεύμα, αιρετικός κι αλαζόνας, φαίνεται να περνά όλη του τη περιουσία στο μικρό του αδερφό,

να χαρακτηρίζει τιποτένιους και διεφθαρμένους τους συμπατριώτες του,

να καίει τα ούτως ή άλλως δυσνόητα γραπτά του και να καταφεύγει στις ορεινές ερημιές την εποχή της δημιουργίας της Δημοκρατίας της Εφέσου.

Η προσωπική του ζωή μπλέχτηκε με τις κοσμοϊστορικές αλλαγές που λάβανε χώρα στην Ιωνία του καιρού του,

αν κι αυτός υπήρξε πάντα ένας φιλόσοφος αυτοδημιούργητος, αυτοπροσδιοριζόμενος και σχεδόν ουρανοκατέβατος,

θιασώτης της έρευνας της απροσδιοριστίας και της αέναης κίνησης.

Τα πολλά ανέκδοτα που κυκλοφορούσαν στην αρχαιότητα για τον Ηράκλειτο δεν έχουν πραγματική βάση.

Τα περισσότερα προέρχονται από μεταπλάσεις των δικών του αποφθεγμάτων.

Έλεγαν ότι ήταν χορτοφάγος, επειδή είχε πει ότι οι θυσίες των ζώων αποτελούν μίανση από αίμα.

Ότι πέθανε από υδρωπικία, επειδή είχε υποστηρίξει ότι για τις ψυχές, είναι θάνατος το να γίνουν νερό".

Ότι προσπάθησε να γιατρευτεί μπαίνοντας σε ένα λάκκο με κοπριά, επειδή είχε ειρωνευτεί τα καθιερωμένα ταφικά έθιμα

τολμώντας να πει ότι "οι νεκροί είναι για πέταμα περισσότερο κι από τις κοπριές".

Ότι αποσύρθηκε στο ναό της Αρτέμιδος και έπαιζε ζάρια με τα παιδιά της Εφέσου, από το απόφθεγμά του ότι ‘'ο χρόνος είναι παιδί που παίζει ζάρια''.

Από το έργο του Ηράκλειτου σώθηκαν περίπου 130 αποσπάσματα.

Είναι όλα σύντομα, αποφθεγματικά και αινιγματικά.

Στην ουσία αποτελούν χρησμούς, είναι πεζά κείμενα δύο ή τριών γραμμών, με εσωτερικό ρυθμό για να απομνημονεύονται εύκολα, και με νόημα αμφιλεγόμενο.

Ότι ο Ηράκλειτος εμπνέεται από το πρότυπο των δελφικών χρησμών είναι ολοφάνερο.

Εφαρμόζει και ο ίδιος αυτό που αποδίδει στον Απόλλωνα του δελφικού μαντείου ‘'ούτε λέγει ούτε κρύπτει αλλά σημαίνει''.

Ο φιλόσοφος δεν μένει στην επιφάνεια των πραγμάτων.

Αποφεύγει τις δογματικές χρίσεις, δεν συσκοτίζει την αλήθεια αλλά επιλέγει να δώσει απλώς κάποια σημάδια της.

Τα αποσπάσματα του Ηράκλειτου δεν φαίνονται να προέρχονται από ένα ενιαίο σύγγραμμα.

Παρά τον αινιγματικό τους χαρακτήρα, τα πιο πολλά είναι ολοκληρωμένα.

Θυμίζουν σύντομες παροιμίες ή γνωμικά, που έχουν καταρχάς διατυπωθεί προφορικά.

Μαθητές δεν επιδίωξε να αποκτήσει, δεν ίδρυσε σχολή ούτε μερίμνησε ιδιαίτερα για τη σωστή πρόσληψη της σκέψης του.

Το μοναδικό σύγγραμμα που γνωρίζουμε ότι μας άφησε ήταν το Περί Φύσεως, που διαιρούνταν σε 3 μέρη.

Το 1ο αφορά στο σύμπαν, το 2ο στη πολιτική και το 3ο άπτεται της θεολογίας.

Εσκεμμένα ασαφές, δυσνόητο κι ανοιχτό σε ερμηνείες, αφιέρωσε το έργο της ζωής του στο ιερό της Εφέσιας Αρτέμιδος,

σύμβολο του ελληνικού αλλά και του ανατολικού πολιτισμού.

Ό,τι σώθηκε, σώθηκε ως σπάραγμα στο έργο των μεταγενεστέρων,

αν κι όσα απέμειναν από τη σκέψη του ήταν αρκετά ώστε να αναγκάσουν ακόμα και τον μέγα διαλεκτικό Σωκράτη να αναγνωρίσει πως

"αυτά που κατάλαβα είναι σπουδαία, νομίζω όμως ότι είναι εξίσου σπουδαία κι αυτά που δε μπόρεσα να καταλάβω.

Ωστόσο χρειάζεται να 'σαι δεινός κολυμβητής, σαν αυτούς από τη Δήλο, για να μη πνιγείς μες στο βιβλίο του".

Γι' αυτό τον είπανε Σκοτεινό Φιλόσοφο κι Αινικτή, (Αινιγματοποιό), γιατί πολλοί τον άκουγαν, λίγοι τον καταλάβαιναν.

Η ευθεία κριτική που άσκησε στον Πυθαγόρα, οι υπαινιγμοί του Παρμενίδη στο έργο του,

οι μεθοδολογικές κι ιδεολογικές περιπέτειες του Πλάτωνα και του Αριστοτέλη με τη σκέψη του,

όλα αποκαλύπτουν το μέγεθος αλλά και τη θέση του Ηράκλειτου στην αρχαιοελληνική σκέψη.

Όσο για τον κρυμμένο νόμο της Φύσης, που ισχυριζόταν αλαζονικά πως είχε ανακαλύψει,

ήταν ότι όλα τα πράγματα βρίσκονται σε σύγκρουση μεταξύ τους, σύγκρουση που είναι ουσιώδης για τη ζωή κι επομένως καλή.

Το πυθαγόρειο ιδεώδες ενός κόσμου ειρηνικού, ακίνητου κι αρμονικού το απέρριπτε ως ιδεώδες θανάτου.

"Ο πόλεμος είναι ο πατέρας όλων" κι "Η φιλονικία είναι δικαιοσύνη", μας λέει βγάζοντάς μας από τις καλοβαλμένες αλήθειες του κόσμου μας.

Διακηρύσσοντας πως όλα μεταβάλλονται και τίποτα δεν μένει σταθερό, έκανε την αδιάκοπη αυτή ροή τη κοσμογονική αρχή του,

όπου τα πάντα γεννιούνται και καταστρέφονται ως μια αέναη πάλη αντίθετων αρχών.

Αντί της συστηματικής διδασκαλίας προτίμησε την απομόνωση του εμπνευσμένου σοφού,

του φιλοσόφου που κατέχει την αλήθεια αλλά επιλέγει να τη μεταδώσει αποσπασματικά μέσα από προσεκτικά διατυπωμένους γρίφους.

Ο χαρακτηρισμός "σκοτεινός" φιλόσοφος, που οι αρχαίοι τού απέδιδαν, είναι απολύτως δικαιολογημένος.

Ο Ηράκλειτος ήρθε κι έφυγε από τον κόσμο για να μη τον αφήσει πια ίδιο, όπως ακριβώς το 'θελε κι η σκέψη του.