Η Ζωή και το Τραγικό Τέλος της Υπατίας (Ελλ/Αγγλ. υπότιτλοι) - Αρχαία Ελληνική Ιστορία | Alpha Ωmega
Η Υπατία, η φιλόσοφος και μαθηματικός της Αλεξάνδρειας δεν είναι γνωστή όσο ίσως θα έπρεπε στη χώρα μας.
Μια προσωπικότητα ολοκληρωμένη, γεμάτη ηθικές αρετές θάρρους, δύναμης, δικαιοσύνης,
ειλικρίνειας, σεβασμού και αφοσίωσης στα ιδανικά, τις αξίες και τα πιστεύω της.
Από τις σπάνιες γυναικείες μορφές, που η ενασχόλησή της με τις κατ' εξοχήν για την εποχή, ανδρικές επιστήμες,
έπαιξε σημαντικό ρόλο στην πνευματική κληρονομιά της ύστερης αρχαιότητας.
Αυτή η πρώτη Ελληνίδα που θέλησε ν' ακολουθήσει το δρόμο της ανεξαρτησίας ενάντια στις προκαταλήψεις,
αρνούμενη υποταγή σε ένα ανδροκρατούμενο κατεστημένο και στο θρησκευτικό φανατισμό,
δέχτηκε την ευτέλεια και το διωγμό.
Μέσα στη θαρραλέα μοναξιά και με όπλο τις γνώσεις της,
αντιστάθηκε επιβάλλοντας τη γυναικεία φωνή ακόμη και μετά τη δολοφονία της.
Ως την τελευταία ημέρα, ως την τελευταία ανάσα της, αντιμετώπισε με θάρρος κι επίγνωση ακόμη και τον ίδιο τον θάνατό της.
Καλώς ήρθατε στο κανάλι Alpha Ωmega.
Σε αυτό το βίντεο θα μιλήσουμε για τη ζωή, τη δράση και το έργο της Υπατίας,
της Αλεξανδρινής φιλοσόφου και μαθηματικού η οποία δολοφονήθηκε από φανατισμένο όχλο.
Επίσης θα παρουσιάσουμε τις απόψεις διάφορων ιστορικών, παλαιότερων αλλά και σύγχρονων
σχετικά με το ποιοι ήταν υπεύθυνοι για τη δολοφονία της.
Εάν επισκέπτεσθε για πρώτη φορά το κανάλι μας μην ξεχάσετε να κάνετε εγγραφή
και να πατήσετε το εικονίδιο με το κουδούνι για να ειδοποιήστε κάθε φορά που ανεβάζουμε νέο βίντεο.
Τί λέτε, πάμε να ξεκινήσουμε;
Η Υπατία, Αλεξανδρινή νεοπλατωνική φιλόσοφος, γεννήθηκε στην Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου το 370 μ.Χ.
Η χρονολογία αυτή, βασίζεται σε πληροφορία του Ησύχιου στο Λεξικόν Σούδα,
ενώ ο Βυζαντινός ιστορικός Ιωάννης Μαλάλας, τοποθετεί την γέννησή της γύρω στο 355 μ.Χ.
Ως κόρη του μαθηματικού, φιλοσόφου και αστρονόμου Θέωνος του Αλεξανδρέα,
γνώρισε τα μαθηματικά και την κλασική φιλοσοφία πρώτα από τον πατέρα της, ενώ στη συνέχεια σπούδασε στην Αθήνα,
στη Ακαδημία Πλάτωνος υπό τον σχολάρχη Πλούταρχο τον Νεότερο και την κόρη του Ασκληπιγένεια.
Θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες γυναίκες μαθηματικούς
και βεβαίως η σπουδαιότερη επιστήμονας-μαθηματικός των αλεξανδρινών χρόνων.
Επίσης, μαθήτευσε και κοντά στον Ιεροκλή της Αλεξάνδρειας, έναν Έλληνα νεοπλατωνικό φιλόσοφο
ο οποίος δίδαξε στην Αλεξάνδρεια από το 420 μέχρι και το 450 μ.Χ.
Η ίδια φαίνεται ότι επηρεάστηκε φιλοσοφικά από τους νεοπλατωνικούς φιλοσόφους Πλωτίνο και Ιάμβλιχο.
Τέλος, στην Αλεξάνδρεια τέθηκε επικεφαλής της εκεί σχολής των Πλατωνιστών.
Διακρίθηκε στα μαθηματικά, την αστρονομία, τη μηχανική και τη φιλοσοφία, ενώ ταξίδεψε και στην Ιταλία για να διευρύνει τους ορίζοντές της.
Η Υπατία ασχολήθηκε με τη γεωμετρία, και για τον λόγο αυτόν αποκλήθηκε Γεωμετρική.
Προικισμένη με σπάνια ομορφιά, ευγλωττία και μετριοφροσύνη,
αναδείχθηκε σε σπουδαία μαθηματικό, αστρονόμο και φιλόσοφο,
δυστυχώς σε μια εποχή κατά την οποία η εθνική θρησκεία έφθινε.
Σύμφωνα με το Λεξικόν Σούδα η Υπατία: «Ντυμένη με έναν μανδύα, συνήθιζε να περιφέρεται στην πόλη της Αλεξάνδρειας
και να ερμηνεύει σε εκείνους που ήθελαν να την ακούσουν, τα έργα του Πλάτωνος, του Αριστοτέλη ή άλλων φιλοσόφων».
Δηλαδή, φορώντας την κλασική χλαμύδα των αρχαίων Ελλήνων φιλόσοφων, δίδασκε δημόσια σε κοινό αποτελούμενο από εθνικούς και χριστιανούς.
Λόγω αυτών των πνευματικών χαρισμάτων της προσείλκυσε μεγάλο πλήθος μαθητών.
Αποδείξεις για τη ζωή και το έργο της Υπατίας μπορούν να βρεθούν σε διάφορα ιστορικά κείμενα,
για παράδειγμα στα έργα του Σωκράτη του Σχολαστικού, του χριστιανού επισκόπου και χρονογράφου του όγδοου αιώνα Ιωάννη Νικίου,
καθώς και του μαθητή της Συνέσιου.
Τα έργα της Υπατίας Σχόλια και Υπομνήματα στην Αριθμητική του Διοφάντου του Αλεξανδρέως,
στα Κωνικά του Απολλώνιου του Περγαίου και στον Αστρονομικό Κανόνα του Κλαύδιου Πτολεμαίου
χάθηκαν κατά τη μεγάλη πυρκαγιά της Αλεξανδρινής Βιβλιοθήκης μετά από διαταγή του Μεγάλου Θεοδόσιου το 391 μ.Χ. σύμφωνα με κάποιους ιστορικούς.
Δυστυχώς, ενώ τα γραπτά των φιλοσόφων διαδόχων της Υπατίας, ιδιαιτέρως οι επιστολές του Συνέσιου,
έρχονται για να ρίξουν φως σχετικά με τις συνεισφορές της στο Νεοπλατωνισμό, δεν υπάρχουν δικά της σωζόμενα μαθηματικά έργα.
Επομένως, περαιτέρω συμπεράσματα για τα μαθηματικά έργα της Υπατίας παραμένουν στη σφαίρα της εικασίας.
Η αχλύ του μύθου της μας την παρουσιάζει σαν μια εξαίρετη δασκάλα, μαθηματικό, αστρονόμο και νεοπλατωνική φιλόσοφο.
Ωστόσο μια πλήρης αξιολόγηση της επιστημονικής συνεισφοράς της παραμένει πέρα από κάθε ιστορικό προσδιορισμό.
Πάντως, από τις επιστολές του μαθητή της Συνέσιου του Κυρηναίου, του μετέπειτα επισκόπου Πτολεμαΐδος,
μαθαίνουμε ότι γνώριζε τα τεχνικά και μαθηματικά στοιχεία για την κατασκευή αστρολάβου και είχε ιδιαίτερη έφεση προς την αστρονομία και τα μαθηματικά.
Το πλήθος των μαθητών της, η φήμη που είχε αποκτήσει και οι παγανιστικές της πεποιθήσεις
δεν ήταν όμως ανεκτές σύμφωνα με κάποιους ιστορικούς όπως θα δούμε παρακάτω, από τους Αλεξανδρινούς χριστιανούς.
Φαίνεται λοιπόν πως η οξυδερκής μαθηματική σκέψη της Υπατίας πρέπει να θεωρήθηκε στην εποχή της
επικίνδυνη για το υπό διαμόρφωση «κυρίαρχο» θρησκευτικό δόγμα.
Μοναδική περίπτωση γυναίκας φιλοσόφου-μαθηματικού στην Αλεξάνδρεια του 4ου μ.Χ. αιώνα,
η Υπατία πιθανότατα να ήταν αποδεκτή από το χριστιανικό κατεστημένο, εάν αρκείτο στην αναγνώρισή της ως ηγέτιδας της Αλεξανδρινής Νεοπλατωνικής Σχολής και μόνον,
και όχι να «απολαμβάνει» την εξουδετέρωση των φιλοσοφικών θέσεων των αντιπάλων της.
Σύμφωνα με τους ίδιους ιστορικούς, σε εκείνη την πρώιμη εποχή οι περισσότεροι χριστιανοί
θεωρούσαν την ενασχόληση με τις επιστήμες και τη φιλοσοφία ταυτόσημη με την εθνική θρησκεία και τον παγανισμό.
Άρα απαράδεκτη και απορριπτέα.
Αυτό υπήρξε το επίκεντρο της έντασης και της αναταραχής μεταξύ χριστιανών και εθνικών, που οδηγούσε πολλές φορές σε συγκρούσεις τους στην Αλεξάνδρεια.
Το 412 μ.Χ. μετά την άνοδο του Κύριλλου Α΄ στον πατριαρχικό θρόνο της Αλεξάνδρειας,
ο οποίος ήταν ανηψιός του προκατόχου του και γνωστού για τη δράση του εναντίον του παγανισμού στην Αλεξάνδρεια Θεόφιλου,
η έλλειψη ανοχής θα οδηγήσει τελικά στην πρωτοφανούς αγριότητας δολοφονία της Υπατίας από πλήθος φανατικών, με επικεφαλής τον αναγνώστη Πέτρο,
κάποια ημέρα, ίσως τη 15η Μαρτίου του 415 μ.Χ, η οποία περιγράφεται από τον χριστιανό εκκλησιαστικό ιστορικό του πέμπτου αιώνα Σωκράτη τον Σχολαστικό.
Σύμφωνα με τον Σωκράτη λοιπόν: «Υπήρχε μια γυναίκα στην Αλεξάνδρεια, η Υπατία, κόρη του φιλοσόφου Θέωνος,
η οποία είχε εντρυφήσει μέσω του Πλωτίνου στην Πλατωνική Φιλοσοφία…
Όλοι οι άνθρωποι τη σέβονταν και τη θαύμαζαν για την απλή ταπεινοφροσύνη του μυαλού της.
Ωστόσο, πολλοί με πείσμα τη ζήλευαν και επειδή συχνά συναντούσε και είχε μεγάλη οικειότητα με τον έπαρχο Ορέστη,
ο λαός την κατηγόρησε ότι αυτή ήταν η αιτία που ο επίσκοπος και ο έπαρχος δεν γίνονταν φίλοι.
Με λίγα λόγια, ορισμένοι πεισματάρηδες και απερίσκεπτοι κοκορόμυαλοι με υποκινητή και αρχηγό τους τον Πέτρο, έναν οπαδό αυτής της Εκκλησίας,
παρακολουθούσαν αυτή τη γυναίκα να επιστρέφει σπίτι της γυρνώντας από κάπου».
Και με αποτροπιασμό συνεχίζει:
«Την κατέβασαν με τη βία από την άμαξά της, τη μετέφεραν στην εκκλησία που ονομαζόταν Καισάριον (Caesarium),
τη γύμνωσαν εντελώς, της έσκισαν το δέρμα και έκοψαν τις σάρκες του σώματός της με κοφτερά κοχύλια μέχρι που ξεψύχησε.
Διαμέλισαν το σώμα της, έφεραν τα μέλη της σε ένα μέρος που ονομαζόταν Κίναρον και τα έκαψαν».
Η Υπατία αποτελούσε το πνευματικό σύμβολο της μάθησης και της επιστήμης,
οι οποίες εκείνη τη χρονική περίοδο στην Αλεξάνδρεια ταυτίζονταν απολύτως με την εθνική θρησκεία.
Για τον λόγο αυτόν λοιπόν για κάποιους ιστορικούς, ο αμαθής χριστιανικός όχλος
υποκινούμενος από μισαλλόδοξους φανατικούς μοναχούς απέβλεπε στην πλήρη πνευματική και σωματική εξόντωσή της.
Επίσης υποστηρίζουν ότι η δολοφονία της Υπατίας οφειλόταν στις έντονες ανακατατάξεις
που συνέβησαν στο μεταβατικό εκείνο στάδιο κατά το οποίο η Αλεξάνδρεια περνούσε από την εθνική στη χριστιανική θρησκεία.
Ούτως ή άλλως, η δολοφονία της φιλοσόφου γυναικός τρομοκράτησε τους Εθνικούς φιλοσόφους,
ενώ είχε ως συνέπεια τη φυγή πολλών εξ αυτών και τον προσωρινό πνευματικό μαρασμό της Σχολής της Αλεξάνδρειας.
Μετά από αυτόν τον μαρασμό, η Σχολή αλώθηκε και διοικήθηκε από αριστοτελικές χριστιανικές τάσεις.
Ας δούμε λοιπόν σε αυτό το σημείο ποιες είναι οι απόψεις διάφορων ιστορικών σχετικά με τη δολοφονία της Υπατίας.
Όλοι οι ιστορικοί που έχουν μελετήσει το θέμα της Υπατίας, συμφωνούν ότι ο Κύριλλος είχε κάποια ενοχή (μικρή ή μεγάλη) για τον θάνατό της.
Εξαίρεση αποτελεί ο F. Schaefer, ο οποίος απαλλάσσει πλήρως τον Κύριλλο και ρίχνει τις ευθύνες στον Ορέστη.
Ο Σωκράτης, ο Ησύχιος και ο Δαμάσκιος, θεωρούν τη ζηλοφθονία του Κύριλλου αιτία του θανάτου της Υπατίας και ότι την πραγματοποίησε με τη βοήθεια των ανθρώπων του.
Ο Ησύχιος αναφέρει ότι ο όχλος της Αλεξάνδρειας διέπραξε δύο ακόμα εγκλήματα, με θύματα επισκόπους.
Το 361 μ.Χ., σκότωσαν τον Γεώργιο, αρειανό επίσκοπο της πόλης και το 457 μ.Χ. τον επίσκοπο Προτέριο.
Και οι δύο ήταν διορισμένοι από τους αυτοκράτορες.
Αφού δολοφονήθηκαν τα άψυχα σώματά τους, σύρθηκαν μέσα στην πόλη και στη συνέχεια κάηκαν όπως κι η Υπατία.
Υπάρχει μια άποψη σε πολλούς μελετητές, σύμφωνα με την οποία ο φόνος της Υπατίας διαπράχθηκε από μοναχούς.
Όμως ο Σωκράτης αναφέρει ότι οι τελευταίοι, τρομοκρατημένοι μετά τη λαϊκή αντίδραση για την επιθετικότητά τους εναντίον του Ορέστη
επέστρεψαν στα καταφύγιά τους στην έρημο.
Ο Ρουζέ, ισχυρίζεται ότι ορισμένοι μοναχοί επέστρεψαν στην Αλεξάνδρεια μετά από εντολή του Κύριλλου
και ενώθηκαν με άλλους φανατικούς για να δολοφονήσουν την Υπατία.
Ο Ιωάννης Νικίου, κατηγορεί για τον φόνο Αλεξανδρινούς που διακρίνονταν για τη «βαθιά τους θρησκευτικότητα».
Ο Ησύχιος γράφει: «Την έκαναν κομμάτια οι Αλεξανδρινοί».
Ο Θεοφάνης (8ος μ.Χ. αιώνας), γράφει ότι η αποτρόπαια πράξη έγινε από μια ομάδα από το πλήθος της πόλης, χωρίς να αναφέρεται σε μοναχούς.
Ο Φιλοστόργιος, επιρρίπτει το έγκλημα στους Ορθόδοξους Χριστιανούς
και συγκεκριμένα σε μια ομάδα τους που είχε σχέση με την αλεξανδρινή Εκκλησία και τον Κύριλλο.
Ο Nain de Tillemont, ήταν ο πρώτος που θεωρεί υπεύθυνους για τον θάνατο της Υπατίας τους «παραβολάνους».
Ποιοι ήταν όμως οι παραβολάνοι;
Παραβολάνοι, ονομάζονταν δυνατοί νέοι άνθρωποι της αλεξανδρινής εκκλησίας,
έργο των οποίων ήταν να συγκεντρώνουν τους ασθενείς, τους ανάπηρους και τους άστεγους της πόλης
και να τους βάζουν σε νοσοκομεία ή εκκλησιαστικά πτωχοκομεία.
Σύντομα όμως εξελίχθηκαν σε ένα είδος στρατιωτικού σώματος του Πατριάρχη Αλεξανδρείας που αναλάμβανε δράση εναντίον των εχθρών του.
Αυτοί διέδιδαν τα ψέματα ότι η Υπατία επιδιδόταν σε μαγικές πρακτικές, αυτοί δημιούργησαν τα επεισόδια με τους Εβραίους,
επηρέασαν τον αλεξανδρινό όχλο και άρχισαν την εκστρατεία εναντίον της.
Τέλος ο Gr. De Nevval γράφει ότι «Η βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας και το Σεραπείον κάηκαν και καταστράφηκαν τον 4ο αιώνα από τους χριστιανούς,
οι οποίοι σφαγίασαν κι έσυραν στους δρόμους την περίφημη Υπατία, την πυθαγόρεια φιλόσοφο».
Σίγουρα, τη χρονική περίοδο που ζούσε η Υπατία στην Αλεξάνδρεια, ο Χριστιανισμός δεν είχε καμιά σχέση με το δόγμα και τη διδασκαλία του Χριστού.
Απλώς αποτελούσε μια απάνθρωπη κοινωνική δομή εναρμονισμένη πλήρως με ένα απάνθρωπο κοσμικό κράτος.
Αυτό ακριβώς πρέσβευε και δίδασκε η φιλόσοφος, δηλαδή τον διαχωρισμό της Εκκλησίας από το κράτος,
πράγμα που δεν το αποδεχόταν το χριστιανικό κατεστημένο της εποχής που την κατηγορούσε
«ότι αυτή ήταν η αιτία που ο επίσκοπος Κύριλλος Α΄ και ο έπαρχος Ορέστης δεν γίνονταν φίλοι».
Πράγματι, η Υπατία, φίλη του Ορέστη από την αρχή της θητείας του στην πόλη,
κατηγορήθηκε ότι ήταν το εμπόδιο στον συμβιβασμό, ανάμεσα στον πατριάρχη και τον έπαρχο.
Ακολούθησε λοιπόν την προδιαγεγραμμένη μοίρα των μαρτύρων, των πιστών στο κοσμοείδωλό τους
και στα πιστεύω της θρησκείας ή της φιλοσοφίας τους.
Αρχικά, η πυρπόληση της Βιβλιοθήκης της Αλεξάνδρειας, το 391 μΧ., που κατά πολλούς ιστορικούς εκτελέστηκε από τους χριστιανούς
μετά από διαταγή του Μεγάλου Θεοδοσίου, με περισσότερους από 500.000 τόμους χειρογράφων,
αποτελούμενους από παπύρους περγαμηνές, χάρτες κλπ. και στη συνέχεια η δολοφονία της Υπατίας, το 415 μ.Χ.,
είναι δεδομένο ότι αποτελούν δύο έντονα «στίγματα» για τον Χριστιανισμό της εποχής.
