85. Undur

En hvað sem efasemdum líður er tilkomumikið að ganga um kirkjugólfin. Yfir hvelfast gotneskir oddbogar því þó rómanska tískan hafi ráðið í upphafi kirkjusmíðinnar þá hafði gotneski stíllinn löngu rutt henni burt þegar kom að smíðinni á sjálfu kirkjuskipinu. Í austurendanum er háaltarið í átthyrningnum þar sem skrínið stóð. Þá mátti ganga kringum það um súlnagöng sem nefndust ambulatorium. Pílagrímarnir þurftu að geta nálgast hinn helga dóm á sem flesta vegu því það styrkti sambandið. Núverandi háaltari er lausleg eftirlíking af skríninu sem Snorri lýsti á sínum tíma. En þetta er ekki skrín Ólafs, það er ekki endilega eins og skrín Ólafs, og síst geymir það Ólaf. Maður nær einfaldlega aldrei traustu taki á Ólafi konungi, hvorki hér né annars staðar.

Út úr átthyrningnum hafa verið byggðar þrjár litlar kapellur; til suðurs, austurs og norðurs. Í austurkapellunni er eftirmynd þeirrar frægu fyrirbríkur sem máluð var um aldamótin 1300, og sýndi áfanga á hinsta ferðalagi Ólafs helga. Þar sést hann fyrst gefa fé handa sálum óvina sinna, síðan sést hann sofa undir himnastiganum, þá fellur hann dauður upp að steininum og á fjórðu myndinni liggur hann ferskur og frískur í kistunni. Á miðjum myndfletinum stendur hann í rauðu klæði með ríkiseplið í hendi sér og öxina og að þessu sinni er líkaminn grannur og sveigður með kvenlegum yndisþokka. Þessa gersemi höfðu Danir á brott með sér til Kaupmannahafnar á átjándu öldinni. Kannski hefði hún annars orðið fúa, raka og kuldanum í Þrándheimi að bráð. En eins og við megum vita eru Danir skilvísir á gersemar sem þeir skjóta skjólshúsi yfir og myndinni var skilað aftur heim árið 1930. Þegar svo Norðmenn vildu gleðja Íslendinga á kristnitökuafmælinu árið 2000 og gáfu hingað stafkirkjulíki sem sett var niður á Skansinum í Vestmannaeyjum, þá var altarið þar prýtt með eftirgerð þessarar frægustu allra Ólafsmynda.

Á suðurvegg átthyrningsins er lítið skot og í því Ólafsbrunnurinn. Hún þornaði víst fljótlega lindin sem spratt fram undan kistunni hans Ólafs helga árið 1031. Það þurfti því að grafa djúpan brunn og múra hann innan til að tryggja rennslið. Brunnurinn er tólf metra djúpur og enn má sjá grópir í steinbörmunum eftir kaðla eða keðjur frá því ílátum var rennt ofan í hann eftir hinu undursamlega vatni. En það er allt og sumt. Brunnurinn er uppurinn og hið helga vatn hætt að spretta fram. Það er ekki sívaxandi siðleysi mannanna að kenna heldur er orsökin landris og lækkandi grunnvatnsstaða í Þrændalögum.

En það er ekki bara að dómkirkjubyggingin sjálf sé tíguleg og tilkomumikil heldur geymir hún forvitnilega, dularfulla og jafnvel ótrúlega gripi innan veggja. Í sunnanverðu þverskipinu hangir til dæmis íkon sem var gerður um aldamótin 1500 austur í Hólmgarði eða Novgorod. Myndin er ekki af Ólafi helga, þó svo hann hafi vissulega verið hafður í miklum heiðri austur þar, heldur af Kristi sjálfum. Það er samt ekki sagan öll því íkoninn sýnir mynd af mynd af Kristi sjálfum. Þetta er nefnilega mynd af dúknum hennar Veróniku. Það segja fróðir menn að til hafi verið fáeinar andlitsmyndir af Jesú Kristi sem ekki voru gerðar af manna höndum heldur urðu til með yfirnáttúrulegum hætti; sumar svifu til dæmis fullbúnar og innrammaðar ofan af himnum niður til jarðar. Dúkur Veróniku er aftur á móti eins konar þrykkimynd og Jesús gerði hana sjálfur; sjálfsþrykkimynd. Verónika þessi var hefðarkona í Jerúsalem og átti hús við Via Dolorosa, götuna upp á Golgata-hæðina þar sem Jesús var látinn rogast með krossinn forðum. Henni varð gengið út á götuna í því bili og sá mannssoninn kófsveittan undir þessari þungu byrði. Þetta var vel innréttuð kona sem mátti ekki aumt sjá og rétti honum samúðarfull klút til að strjúka framan úr sér. Jesús gerði það. Þá bar það til tíðinda að andlitsmynd hans varð viðloða dúkinn og er sögð vera þar síðan. Þessi dúkur mun vera geymdur í Péturskirkjunni í Róm og er ýmist kallaður „dúkur Veróniku“ eða bara „Jesús með blautt skegg“. Nálægt dúknum hafa orðið óvenju mörg og sannfærandi kraftaverk um dagana og því er jafnvel fleygt að máttur hans hafi reist upp dauða menn. En gripir af þessu tagi eiga það til að fjölfaldast samkvæmt einhverjum enn óuppgötvuðum eðlisfræðilögmálum, því dúkur Veróniku er ekki bara í Péturskirkjunni í Róm heldur einnig í Vínarborg, líka í Klaustri hins heilaga andlits í Alicante á Spáni og kannski víðar.

Í Konungsannál[1] er stuttorð en innihaldsrík færsla fyrir árið 1165: „Blóð várs herra, Jesú Kristi, kom til Niðaróss.“ Jesús steig sem kunnugt er í heilu lagi upp til himna á uppstigningardeginum svo líkamsleifar hans hér á jörðu niðri eru ákaflega sjaldséðar. Það eru þá helst smáræði eins og örfáir skeggbroddar og totan framan af typpinu frá því hann var umskorinn. Þó hafði einhver sinnu á að setja ílát undir blóðdropana sem runnu úr því síðusári sem rómverskur hermaður veitti honum þegar hann hékk á krossinum. Þessir dropar hafa varla verið til skiptanna en fóru þó ótrúlega víða. Í Basilíku hins heilaga blóðs í Brügge í Belgíu hef ég séð sívalning úr bergkristal sem geymir rauðleitan ullarhnoðra. Mér var sagt að ullin hefði litast af hinu heilaga blóði. Einnig á dreitill af því að vera í Heiligenblut í Austurríki eins og nafnið ber með sér; líka í Þýskalandi, Frakklandi og á Ítalíu. Eysteinn erkibiskup Erlendsson mun hafa komist yfir einhverja vitund af þessu blóði í Rómarferð sinni og haft með sér til Niðaróss í örlitlu holrými í fingurgullinu sínu. Helgir dómar í þessum þungavigtarflokki voru konungsgersemar, enda varð mikið um dýrðir þegar þetta dýrmæti kom í Niðaróskirkju. Það bar víst upp á tólfta september og síðan var samin sérstök Fingurgullsmessa og sungin ár hvert í Niðarósdómkirkju þann dag blóðinu til dýrðar. En messan sú var vitaskuld alls ekki við hæfi eftir siðaskiptin svo hætt var að syngja hana og nótnablöðin voru þá notuð til að pakka einhverju inn sem þurfti að senda til Kaupmannahafnar. Löngu seinna fundust þessi rifrildi og voru sett á Konunglega bókasafnið í Danaveldi undir númerinu Add 47. fol. Þess vegna er nú enn á ný hægt að syngja kórrétt og komplett allan þennan tíðasöngsveig til að fagna komu hins blessaða blóðs norður í Þrændalög. Koma þessa blóðs og viðdvöl þess í kirkjunni eykur ekki lítið að dul hennar og virðingu, og það ekkert síður þó enginn maður hafi lengur minnstu hugmynd um það hvað af sjálfu blóðinu varð.

Veggurinn sem skilur að átthyrninginn og kórinn er prýddur steinstyttum. Fyrirmyndirnar eru forgamlar en stytturnar sjálfar nýlegar því þær gerði Gustav Vigeland á árunum kringum aldamótin 1900. Yfir miðhliðinu sjálfu er Kristsmynd en til hliðar við hana spámennirnir Elías og Móses. Móses er við þetta tækifæri nýkominn ofan af Sínaífjalli og heldur hróðugur á steintöflunum með boðorðunum tíu. Á fjallinu hafði hann átt erfiðan fund með Jahve sem á fyrstu árunum sínum gat verið ótrúlega stirfinn og hrokafullur. Hann átti það til að kveikja í mönnum og brenna þá upp til agna ef þeim varð það á að líta á hann. Á myndinni er Móses í laglegum bláum kufli og bendir tveim fingrum á uppáhaldsboðorðið sitt. Vigeland hefur sett svo lævísan svip á andlitið og maður vildi varla kaupa notaðan bíl af þessum manni, hvað þá heilan siðferðisboðskap. Oftast þegar listamenn taka afstöðu til háralitar Móse þá hafa þeir hann grá- eða hvíthærðan, en hér hefur hann hrafnsvart hár. Upp úr hárinu standa tveir breiðir, gylltir hnýflar. Svona hnýfla sér maður stundum á lambhrútum, en af hverju á Móses? Víst hafði skógarguðinn Pan horn en hann var bæði heiðinn og að hálfu skepna. Á nítjándu öldinni spratt líka tuttugu og fimm sentimetra langt horn út úr enninu á konu í París og það mun vera varðveitt á líkamsfurðusafni í Fíladelfíu ásamt lifur úr síamstvíburum og krabbameinsæxli úr fyrrverandi Bandaríkjaforseta. Maður er dálítið tortrygginn? Er til fólk með horn? En Vigeland vissi hvað hann söng. Móses var sjálfur alls ekki hyrndur en það er traust hefð fyrir að hafa hann þannig á myndum. Það er engin frægari höggmynd til af Móses heldur en sú sem Michelangelo gerði og er í Rómaborg. Þar hefur hann ekki bara hnýfla heldur myndarleg horn. Sama á við um margar myndir af honum frá miðöldum og endurreisnartímum. Ástæðan er ekki hauskúpufræðileg og ekki guðfræðileg heldur einfaldlega þýðingarvilla. Þær gátu orðið ótrúlega afdrifaríkar ef þær sluppu inn í Biblíuþýðingar á annað borð. Það var heilagur Hírónímus sem snaraði Biblíunni úr grísku yfir á latínu, stríðlyndur tungumálagarpur sem settist að austur í Betlehem. Þýðingin gengur undir nafninu Vulgata og var í stórum dráttum látin duga allt til siðaskiptanna þegar farið var að þýða Biblíuna á þjóðtungur. Hírónímus var að basla við þýðinguna um aldamótin 400 og þá höfðu engar almennilegar orðabækur verið samdar. Það er farið um það orðum í frumtextanum að samræðurnar við Jahve hafi gengið svo nærri Móses að eftir þær hafi stafað geislum út úr hausnum á honum og undrar engan. Úr þessum geislastöfum urðu óvart í meðförum þýðandans hnýflar eða hornstúfar og það var ekki fyrr en löngu seinna sem tókst að leiðrétta þann misskilning. En þá var skaðinn skeður og jafnvel hér norður í Þrándheimi má Móses sæta því að hafa horn á höfði eins og eitthvert viðrini.

Þau eru svo mörg og margháttuð undrin í Niðarósdómkirkju að enn og aftur verða grandalausir gestir standandi hissa, furðu lostnir, klumsa. Þarna gengur aftur munkur sem var skorinn á háls einhvern tíma á miðöldum og getur samt raulað gregóríanskan söng. Hann er sagður þjóðarafturganga Norðmanna. Efst uppi á turni er höggmynd af Mikjáli erkiengli frá sjötta áratugnum eftir Kristófer Leirdal. Auðvitað þekkti hann ekki frekar en aðrir Mikjál persónulega og vissi ekkert hvernig hann leit út, svo hann hafði andlitsmynd Bobs Dylan að fyrirmynd. Af því hafa þær báðar mikinn sóma; myndin og fyrirmyndin. Í veggstein frá miðöldum eru hógvær skilaboð til Drottins rist með rúnum og minna á sms-skilaboð í síma: „Guð, taktu til þín sálina hans Ketils.“ „Guð, líttu til mín.“ Á vegg er svo þjóðardýrlingur Frakklands, heilagur Denis. Húnar hálshjuggu hann þegar þeir ruddust á sínum tíma inn í Evrópu. Denis var þá einmitt að syngja og hætti því ekki þótt hausinn dytti af honum. Þarna heldur hann á hausnum á sér eins og fermingarbarn á Biblíunni og hausinn þrumar Davíðssálm eins og ekkert hafi í skorist. Þeir taka trúlega stundum lagið saman hann og munkurinn. Að síðustu hörfar gestur út úr kirkjunni yfirkominn af langri sögunni, mettaður af kraftaverkum, fullsaddur af öllum þessum steinum.

En þá tekur vesturgaflinn við og á honum standa sjötíu og sex styttur í fullri líkamsstærð, sumar miklu meira. Þær standa eins og vel með farnar bækur í þriggja hillu skáp. Fimm eru frá miðöldum; hinar nýlegar. Allar hafa stytturnar sitt númer svo þarna er hægt að virða fyrir sér fólk sem maður er kunnugur en þekkir samt ekki í sjón: Gabríel erkiengil, Ólaf Tryggvason, heilagan Jakob Zebedeusson. Hann er með sveig úr nýtíndum blómum um hálsinn í tilefni af Ólafsmessunni. Þarna er heilög Barbara og Þorlákur helgi er númer þrjátíu og sjö, þriðji maður að sunnan í annarri röð. Og þó fólk og fyrirmenni trúarinnar standi þétt á vesturgaflinum þá er margfalt fleira lifandi fólk á hlöðum og stéttum kirkjunnar, fólk frá Spáni og Hörðalandi, fólk í regnfötum eða sparifötum, fólk að borða íspinna eða drekka „macchiato“ og maður hefur það á tilfinningunni að Ólafur helgi sé með fingurna á kafi í þessu öllu saman.

[1] Konungsannáll. Annálar og Nafnaskrá. Guðni Jónsson bjó til prentunar. Íslendingasagnaútgáfan. Reykjavík 1948. Bls. 20.